Αρχαίες κατάρες, σύγχρονα ερωτήματα – Ένα εύρημα που ξαφνιάζει

Πώς έφτασε ως εκεί, Ποιοι την έγραψαν; Και τελικά… έπιασε αυτή η κατάρα; Η μικρή μολύβδινη πινακίδα, ένας αρχαίος κατάδεσμος, όπως λέγεται, που βρέθηκε σε μια ολλανδική πόλη μόνο ερωτηματικά, αναπάντητα επί του παρόντος, προκαλεί. Πόσο μάλλον, που είναι γραμμένη στα ελληνικά.

Με χρονολόγηση περί τον 2ο μ.Χ. αιώνα, όταν η Ρωμαϊκή αυτοκρατορία ήταν εξαπλωμένη και στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα αλλά με γλώσσα την ελληνιστική κοινή που μέσω του Μεγάλου Αλεξάνδρου και των απογόνων του επικράτησε σε όλη τη Μεσόγειο αυτή η πινακίδα που βρέθηκε στη πόλη Χέερλεν άνοιξε ένα απροσδόκητο παράθυρο στον σκιώδη κόσμο της αρχαίας μαγείας, που είχε φθάσει ως αυτό το μακρινό, για την εποχή, μέρος.

Η πινακίδα ανακαλύφθηκε θαμμένη σ’ ένα λάκκο κάτω από την πλατεία δημαρχείου της πόλης, κατά τη διάρκεια ανασκαφών στο ολλανδικό δήμο Χέερλεν, που καταλαμβάνει τη θέση του πρώην ρωμαϊκού στρατιωτικού οικισμού Κοριοβάλουμ. Και ήδη ερευνητές του Πανεπιστημίου της Χαϊδελβέργης που τη μελετούν, αναγνωρίζουν το εύρημα ως ένα σπάνιο αντικείμενο από τη ρωμαϊκή επαρχία της Κάτω Γερμανίας.

Με διαστάσεις μόλις 9,3 επί 4,8 εκατοστά, ο κατάδεσμος χρησιμοποιούνταν, σύμφωνα με τον δρα Ρόντνεϊ Αστ, ακαδημαϊκό διευθυντή στο Ινστιτούτο Παπυρολογίας του Πανεπιστημίου της Χαϊδελβέργης για την επίκληση θεών και δαιμόνων, προκειμένου να βλάψουν, να περιορίσουν ή να «δέσουν» έναν αντίπαλο.

Η επιγραφή του εξάλλου, μεταφέρει ένα σύνθετο τελετουργικό μήνυμα. Γιατί ενώ είναι γραμμένη στα αρχαία ελληνικά – κάτι σπάνιο αφού οι περισσότερες πινακίδες στη βόρεια Ευρώπη ήταν στα λατινικά – ακολουθεί μια μαγική φόρμουλα αιγυπτιακού ύφους. Λεπτομέρεια, που καθιστά το εύρημα ασυνήθιστα σημαντικό για την κατανόηση τη διάδοσης των τελετουργικών πρακτικών σε όλη τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.

Τα ελληνικά ονόματα

Τρεις διαφορετικές ομάδες συμβόλων αποκάλυψαν οι ερευνητές του Πανεπιστημίου της Χαϊδελβέργης πάνω στην πινακίδα χρησιμοποιώντας όλα τα σύγχρονα μέσα, που προβλέπονται σ’ αυτές τις περιπτώσεις. Ένα τμήμα περιέχει την ελληνική επίκληση κι ένα άλλο περιλαμβάνει τρία μαγικά σύμβολα. Κι όπως λέει ο Αστ αυτά τα σύμβολα πιθανώς χρησίμευαν ως τρόπος μετάδοσης του μηνύματος σε υπερφυσικές δυνάμεις.

Η επιγραφή στη συνέχεια κατονομάζει δύο άνδρες και δύο γυναίκες, που περιγράφονται όλοι ως σκλάβοι. Κάτι που σημαίνει, ότι η πινακίδα χρησίμευσε είτε ως κατάρα εναντίον αυτών των τεσσάρων σκλάβων είτε ως κατάρα των ιδίων εναντίον ενός ανώνυμου ατόμου.

Όσο για τα ονόματά τους, των γυναικών είναι ελληνικά και των ανδρών λατινικά. Επίσης ασυνήθιστος συνδυασμός δηλαδή, που ωστόσο εγείρει μια ενδιαφέρουσα πιθανότητα κατά την δρα Τζούλια Λουγκοβάγια, ερευνήτρια στο Ινστιτούτο Παπυρολογίας του Πανεπιστημίου της Χαϊδελβέργης.

Όπως αναφέρει η ίδια, η μία από τις γυναίκες μπορεί να ήταν η συγγραφέας της επιγραφής, φέρνοντας μαζί της ίσως, τη γνώση τέτοιων τελετουργικών πρακτικών από τη Ρωμαϊκή Αίγυπτο.

Μια υπόθεση, που δεν μπορεί να αποδειχθεί, αλλά ταιριάζει στην πολιτιστική πολυπλοκότητα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, όπου οι σκλάβοι, οι στρατιώτες, οι έμποροι και οι αξιωματούχοι μετακινούνταν σε τεράστιες αποστάσεις, κουβαλώντας μαζί τους γλώσσες, πεποιθήσεις και ιδιωτικές τελετουργίες.

Φόβος, θυμός, αντιπαλότητα

Κατασκευασμένοι από μόλυβδο, ένα κρύο, βαρύ και εύκολα επεξεργάσιμο υλικό, που οι αρχαίοι συνέδεαν με τη δύναμη σύνδεσης ήταν οι κατάδεσμοι. Στον αρχαίο ελληνικό και τον ρωμαϊκό κόσμο, αυτά τα αντικείμενα συχνά θάβονταν αφού είχαν χαραχθεί με τις κατάρες, που απευθύνονταν σε νομικούς αντιπάλους αλλά και σε αθλητικούς, επίσης σε επιχειρηματικούς εχθρούς αλλά πολύ συχνά σε ερωτικούς αντιζήλους.

Οι πινακίδες αυτές έτσι, σπάνια μιλούν στη δημόσια γλώσσα των μνημείων, των αυτοκρατόρων ή της επίσημης θρησκείας. Αντίθετα κρύβουν τον φόβο, τον θυμό, την αντιπαλότητα και την απελπισία.

Σύμφωνα με τον καθηγητή δρα Γιοακίμ Κουάκ, διευθυντή του Ινστιτούτου Αιγυπτιολογίας του Πανεπιστημίου της Χαϊδελβέργης, η μαγεία έπαιξε σημαντικό ρόλο στον πολιτισμό του Νείλου.

Ορισμένες πρακτικές, ειδικά αυτές που σχετίζονταν με την προστασία και την θεραπεία, ήταν αποδεκτές ως μέρη της θρησκευτικής ζωής. Άλλες, ιδιαίτερα οι τελετουργίες που αποσκοπούσαν στη βλάβη ενός άλλου ατόμου για προσωπικό όφελος, πιθανότατα να εκτελούνταν διακριτικά.

Ο Κουάκ τονίζει πάντως, ότι στους πρώτους αιώνες μ.Χ., οι παραδόσεις της Εγγύς Ανατολής, της Αιγύπτου, των Εβραίων αλλά μερικές φορές και των Χριστιανών αναμειγνύονταν και εξαπλώνονταν όλο και περισσότερο σε όλο τον ρωμαϊκό κόσμο. Η πινακίδα του Χέερλεν έτσι, προσφέρει ένα εντυπωσιακό παράδειγμα αυτής της πολιτιστικής κυκλοφορίας.

Το εύρημα αναμένεται να εκτεθεί στο Μουσείο του Χέερλεν ενώ οι ερευνητές της Χαϊδελβέργης θα δημοσιεύσουν την αποκρυπτογραφημένη επιγραφή σε μια επιστημονική μελέτη.

Διαβάστε επίσης:

Κομψότητα, αίγλη και ομορφιά – Ο λαμπερός κόσμος μιας σταρ σε δημοπρασία

Από το Περιστέρι στην Αίγυπτο – Επιστροφή αρχαιοτήτων από την Ελλάδα

Τραπεζοκαθίσματα υπό περιορισμό στην Ύδρα – Νέος Κανονισμός προστασίας του μνημειακού χαρακτήρα του νησιού