Ουγγαρία: Χάος με τα μυστικά αρχεία του κομμουνιστικού καθεστώτος – Στη λίστα πληροφοριοδοτών ακόμη και θύματα παρακολούθησης

Η απόφαση της νέας ουγγρικής κυβέρνησης να δημοσιοποιήσει τα μυστικά αρχεία των συνεργατών των κομμουνιστικών υπηρεσιών ασφαλείας, με στόχο να ανοίξει ένα νέο κεφάλαιο διαφάνειας μετά τη 16ετή διακυβέρνηση του Βίκτορ Όρμπαν, εξελίσσεται σε πολιτική και κοινωνική δοκιμασία για τον πρωθυπουργό Πέτερ Μάγιαρ. Λανθασμένες καταχωρίσεις, δεκάδες χιλιάδες χαμένοι φάκελοι και αποκαλύψεις για γνωστά δημόσια πρόσωπα έχουν προκαλέσει αντιδράσεις, επαναφέροντας στο προσκήνιο ένα από τα πιο επώδυνα κεφάλαια της σύγχρονης ιστορίας της Ουγγαρίας.

Η δημοσιοποίηση των αρχείων, μια διαδικασία που άλλες χώρες του πρώην ανατολικού μπλοκ είχαν πραγματοποιήσει πριν από δεκαετίες, παρουσιάστηκε από την κυβέρνηση ως συμβολική τομή με το παρελθόν και ως ευκαιρία για την ουγγρική κοινωνία να αντιμετωπίσει ανοιχτά την κληρονομιά της κομμουνιστικής περιόδου.

Ωστόσο, αντί για την εθνική συμφιλίωση που είχε υποσχεθεί ο Μάγιαρ, η πρώτη φάση της δημοσιοποίησης συνοδεύτηκε από σοβαρά λάθη, αναγκάζοντας τον πρωθυπουργό να ζητήσει συγγνώμη στο Κοινοβούλιο, ενώ ο επικεφαλής των εθνικών αρχείων ασφαλείας προσφέρθηκε να παραιτηθεί.

Περίπου 160 άνθρωποι εμφανίστηκαν λανθασμένα ως συνεργάτες του καθεστώτος

Το σοβαρότερο πρόβλημα εντοπίστηκε στη διαδικτυακή βάση δεδομένων που δημιουργήθηκε για την αναζήτηση των αρχείων.

Περίπου 160 πρόσωπα, μεταξύ των οποίων και ένας πολιτικός της αντιπολίτευσης, καταχωρίστηκαν εσφαλμένα ως συνεργάτες των κομμουνιστικών αρχών, ενώ στην πραγματικότητα ήταν άνθρωποι που είχαν τεθεί υπό παρακολούθηση εξαιτίας της αντικαθεστωτικής τους δραστηριότητας.

Το λάθος προκάλεσε έντονες αντιδράσεις, καθώς η δημοσιοποίηση των ονομάτων δημιουργούσε την εντύπωση ότι τα συγκεκριμένα πρόσωπα είχαν συνεργαστεί με τις μυστικές υπηρεσίες, ενώ συνέβαινε το αντίθετο.

«Δεν ήταν ακριβώς η κάθαρση που ελπίζαμε», δήλωσε η Άντρεα Σάμπο, κοινωνιολόγος που ειδικεύεται στην πολιτική συμπεριφορά στην Ουγγαρία, προσθέτοντας ότι τα τεχνικά προβλήματα άφησαν ιδιαίτερα αρνητική εντύπωση.

Οι δυσλειτουργίες αναδεικνύουν και τις δυσκολίες που αντιμετώπιζαν οι διαδοχικές ουγγρικές κυβερνήσεις μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας το 1990, οι οποίες είχαν αποφύγει την πλήρη δημοσιοποίηση των συγκεκριμένων αρχείων.

Σύμφωνα με εκτιμήσεις ιστορικών, περίπου τα δύο τρίτα των αρχείων είχαν ήδη απομακρυνθεί ή καταστραφεί, με αποτέλεσμα να έχουν απομείνει στοιχεία για λίγο περισσότερα από 50.000 ονόματα.

Τι αποκαλύπτουν και τι αποκρύπτουν οι περίφημες «καρτέλες 6»

Στο επίκεντρο της δημοσιοποίησης βρίσκονται οι λεγόμενες «καρτέλες 6» (carton 6), δηλαδή διπλωμένες καρτέλες που περιλαμβάνουν βασικά στοιχεία για πρόσωπα τα οποία είχαν προσεγγίσει οι κομμουνιστικές μυστικές υπηρεσίες, με σκοπό να τα στρατολογήσουν ως πληροφοριοδότες.

Οι καρτέλες, που αναρτήθηκαν αυτόν τον μήνα σε διαδικτυακή βάση δεδομένων με δυνατότητα αναζήτησης, αποδεικνύουν ότι ένα πρόσωπο είχε προσεγγιστεί από τη μυστική αστυνομία, χωρίς όμως να διευκρινίζουν απαραίτητα εάν αποδέχθηκε τη συνεργασία ή τι ακριβώς έκανε στη συνέχεια.

Το γεγονός αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς αρκετοί από όσους στρατολογήθηκαν υπήρξαν ταυτόχρονα θύματα του ίδιου του καθεστώτος.

Πολλοί είχαν υποστεί εκβιασμούς ή απειλές ότι θα αποβάλλονταν από το σχολείο, θα έχαναν την εργασία τους ή ότι αντίστοιχες συνέπειες θα αντιμετώπιζαν μέλη των οικογενειών τους.

Επομένως, η ύπαρξη μιας καρτέλας δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι το συγκεκριμένο πρόσωπο συνεργάστηκε ενεργά με τις αρχές, ούτε αποκαλύπτει εάν ενδεχόμενη συνεργασία πραγματοποιήθηκε υπό πίεση.

Ο ιστορικός Γιάνος Ράινερ, καθηγητής στο Καθολικό Πανεπιστήμιο Έστερχαζι Κάρολι στην πόλη Έγκερ της ανατολικής Ουγγαρίας, εξηγεί ότι κάποιος που δεν συνέταξε ποτέ αναφορά προς τις μυστικές υπηρεσίες μπορεί να εμφανίζεται στα αρχεία με την ίδια ακριβώς καρτέλα που διαθέτει ένα πρόσωπο το οποίο υπέβαλε χιλιάδες αναφορές επί δεκαετίες.

«Αυτή ήταν πιθανότατα η πιο ριζοσπαστική κίνηση, να δημοσιοποιηθεί απλώς ολόκληρη η βάση δεδομένων», ανέφερε, εξηγώντας ότι είχε εκφράσει εξαρχής επιφυλάξεις για τον κίνδυνο σύγχυσης.

«Δεν πρόκειται για κατάλογο δραστών. Δεν είναι τόσο απλό», υπογράμμισε.

Διαδικτυακό κυνήγι ονομάτων και αποκαλύψεις για γνωστά πρόσωπα

Οι επισημάνσεις των ιστορικών δεν αποτυπώθηκαν στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίστηκε αρχικά η δημοσιοποίηση.

Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης άρχισαν να κυκλοφορούν μαζικά φωτογραφίες από τις ξεθωριασμένες, κιτρινισμένες καρτέλες, με χρήστες να αναζητούν γνωστά ονόματα και να παρουσιάζουν τις καταχωρίσεις ως αποδείξεις συνεργασίας με το κομμουνιστικό καθεστώς.

Ορισμένοι από όσους είδαν τα ονόματά τους στη βάση δεδομένων υποστήριξαν ότι οι καταχωρίσεις αφορούσαν διαφορετικά πρόσωπα με το ίδιο όνομα. Άλλοι δήλωσαν ότι δεν υπέβαλαν ποτέ αναφορές στις μυστικές υπηρεσίες ή ότι ουδέποτε προκάλεσαν βλάβη σε τρίτους.

Μεταξύ των ονομάτων που προκάλεσαν ιδιαίτερη προσοχή ήταν εκείνο του Γιόζεφ Μπόζικ, μέλους της θρυλικής εθνικής ομάδας ποδοσφαίρου της Ουγγαρίας τη δεκαετία του 1950, στην οποία αρχηγός ήταν ο Φέρεντς Πούσκας.

Στα αρχεία εμφανίστηκε επίσης το όνομα ενός ιδιαίτερα δημοφιλούς παρουσιαστή τηλεοπτικών τηλεπαιχνιδιών, ο οποίος είχε δραστηριοποιηθεί τόσο κατά την κομμουνιστική περίοδο όσο και μετά την πτώση του καθεστώτος.

Και οι δύο έχουν αποβιώσει.

Στη βάση δεδομένων περιλαμβάνονται ακόμη ένας εν ενεργεία δικαστής του Συνταγματικού Δικαστηρίου και ένας πρώην επικεφαλής της κεντρικής τράπεζας, ο οποίος σήμερα διατελεί σύμβουλος του νυν διοικητή, Μιχάι Βάργκα.

Οι επικεφαλής και των δύο θεσμών έχουν ανακοινώσει ότι εξετάζουν τις σχετικές πληροφορίες.

Τα αρχεία ως πολιτικό όπλο και η υπόθεση πρώην πρωθυπουργού

Η πρόσβαση στα αρχεία της κομμουνιστικής περιόδου δεν ήταν εντελώς απαγορευμένη πριν από τη νέα κυβερνητική πρωτοβουλία.

Οι πολίτες μπορούσαν ήδη να αναζητούν πληροφορίες για μέλη των οικογενειών τους, ενώ οι ερευνητές διέθεταν ευρύτερες δυνατότητες πρόσβασης.

Ωστόσο, η ουγγρική κοινωνία δεν είχε προχωρήσει σε μια συνολική δημόσια αποτίμηση του παρελθόντος, ενώ οι περιορισμοί στη δημοσιοποίηση επέτρεπαν σε όσους γνώριζαν το περιεχόμενο των αρχείων να αξιοποιούν επιλεκτικά τις πληροφορίες για πολιτικούς σκοπούς.

Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του πρώην σοσιαλιστή πρωθυπουργού Πέτερ Μέντγκιεσι, το όνομα του οποίου συνδέθηκε δημόσια με τις κομμουνιστικές υπηρεσίες πληροφοριών λίγο μετά την εκλογική νίκη του επί του Βίκτορ Όρμπαν το 2002.

Η υπόθεση συνέβαλε στην πολιτική αποδυνάμωσή του και τελικά στην απομάκρυνσή του από την πρωθυπουργία στα μέσα της θητείας του.

Παρά το γεγονός ότι το όνομά του είχε γίνει γνωστό πριν από περισσότερες από δύο δεκαετίες, ο φάκελός του απουσιάζει από τη νέα διαδικτυακή βάση δεδομένων, γεγονός που επαναφέρει τα ερωτήματα για την πληρότητα των αρχείων.

Η νομπελίστρια Καταλίν Κάρικο και οι πιέσεις των μυστικών υπηρεσιών

Ανάμεσα στα πρόσωπα που εμφανίζονται στη νέα βάση δεδομένων βρίσκεται και η Καταλίν Κάρικο, η επιστήμονας που τιμήθηκε με το Νόμπελ Ιατρικής για την καθοριστική συμβολή της στην ανάπτυξη της τεχνολογίας των εμβολίων κατά της Covid-19.

Πολύ πριν από τη διεθνή επιστημονική αναγνώρισή της, η Κάρικο είχε βρεθεί αντιμέτωπη με κατηγορίες περί συνεργασίας με τις κομμουνιστικές υπηρεσίες ασφαλείας.

Η ίδια έχει εξηγήσει ότι στα τέλη της δεκαετίας του 1970 δέχθηκε απειλές πως δεν θα της επιτρεπόταν να συνεχίσει την επιστημονική της έρευνα.

Η απειλή είχε ιδιαίτερη βαρύτητα για εκείνη, καθώς ο πατέρας της είχε αντιμετωπίσει επί χρόνια δυσκολίες στην εύρεση εργασίας εξαιτίας της συμμετοχής του στην αντισοβιετική εξέγερση του 1956.

«Ήξερα πώς λειτουργούσε το σύστημα, φοβόμουν και γι’ αυτό υπέγραψα το έγγραφο συνεργασίας», είχε δηλώσει η Κάρικο στην ουγγρική ειδησεογραφική ιστοσελίδα Telex το 2021.

«Τα επόμενα χρόνια δεν υπέβαλα ποτέ γραπτή αναφορά, δεν έβλαψα ποτέ κανέναν», είχε προσθέσει.

Η περίπτωσή της αποτυπώνει τη δυσκολία εξαγωγής συμπερασμάτων αποκλειστικά από τις καταχωρίσεις των μυστικών υπηρεσιών, χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι συνθήκες πίεσης και εκφοβισμού υπό τις οποίες είχαν δημιουργηθεί.

Η υπόσχεση Μάγιαρ μετά την εκλογική νίκη επί του Όρμπαν

Ο Πέτερ Μάγιαρ, ο οποίος επικράτησε με μεγάλη διαφορά στις εκλογές του Απριλίου, είχε παρουσιάσει το άνοιγμα των αρχείων ως βασικό στοιχείο της προσπάθειας ανανέωσης της πολιτικής ζωής μετά την απομάκρυνση του Βίκτορ Όρμπαν.

Σύμφωνα με τον νέο πρωθυπουργό, η Ουγγαρία μπορεί να επουλώσει τα τραύματα του παρελθόντος μόνο εφόσον αναμετρηθεί με αυτά και αναγνωρίσει τη δική της ευθύνη.

Η πρώτη φάση της δημοσιοποίησης δεν έχει οδηγήσει ακόμη σε αυτή τη διαδικασία συλλογικής αυτοκριτικής, ωστόσο η κυβέρνηση σχεδιάζει να δώσει στη δημοσιότητα επιπλέον αρχειακό υλικό.

Τον Φεβρουάριο, με αφορμή την ημέρα μνήμης των θυμάτων του κομμουνισμού, πρόκειται να δημοσιοποιηθούν οι λεγόμενοι «φάκελοι Β» (B-dossiers), οι οποίοι συνδέονται με τις ήδη αναρτημένες καρτέλες.

Οι φάκελοι αυτοί περιλαμβάνουν πληροφορίες για τις συνθήκες υπό τις οποίες οι μυστικές υπηρεσίες επιχειρούσαν να στρατολογήσουν συνεργάτες, προσφέροντας περισσότερα στοιχεία για τις πιέσεις, τις απειλές και τις διαδικασίες που ακολουθούνταν.

Η δημοσιοποίησή τους αναμένεται να επιτρέψει μια πιο ολοκληρωμένη εξέταση των περιπτώσεων που έχουν ήδη προκαλέσει αντιδράσεις.

Πάνω από 10.000 αιτήματα πρόσβασης μέσα σε μία εβδομάδα

Παρά την αναστάτωση που προκάλεσαν οι πρώτες αποκαλύψεις, το ενδιαφέρον των Ούγγρων για την ιστορία των μυστικών υπηρεσιών είναι ιδιαίτερα αυξημένο.

Μέσα σε μόλις μία εβδομάδα, περισσότεροι από 10.000 άνθρωποι απευθύνθηκαν στα αρχεία ζητώντας πρόσθετες πληροφορίες για πρόσωπα που εμφανίζονται στη βάση δεδομένων.

Ο αριθμός αυτός αντιστοιχεί στο σύνολο περίπου των αιτημάτων που είχαν υποβληθεί τα προηγούμενα τέσσερα χρόνια, στοιχείο που δείχνει ότι, πέρα από την έντονη δραστηριότητα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, πολλοί πολίτες επιδιώκουν να ερευνήσουν πιο συστηματικά το παρελθόν.

Οι ιστορικοί εκτιμούν ότι περισσότεροι από 100.000 Ούγγροι είχαν υπάρξει πληροφοριοδότες σε κάποια περίοδο των τεσσάρων δεκαετιών κατά τις οποίες οι κομμουνιστικές αρχές έλεγχαν τις υπηρεσίες ασφαλείας.

Η εξέταση αυτών των περιπτώσεων θέτει το ερώτημα σε ποιο βαθμό απλοί πολίτες βρέθηκαν παγιδευμένοι στους μηχανισμούς ενός αυταρχικού συστήματος, το οποίο συχνά τους εξανάγκαζε να στραφούν ο ένας εναντίον του άλλου.

Η αναμέτρηση με το κομμουνιστικό παρελθόν και η σκιά της 16ετίας Όρμπαν

Η διαδικασία αποκτά πρόσθετη πολιτική σημασία σε μια χώρα που επιχειρεί να αφήσει πίσω της τη 16ετή διακυβέρνηση Όρμπαν.

Σχεδόν καθημερινά δημοσιοποιούνται πληροφορίες για συλλήψεις προσώπων που φέρονται να συμμετείχαν σε εκτεταμένα δίκτυα διαφθοράς, ενώ άλλοι κατηγορούνται ότι ανέχθηκαν ή δεν αντέδρασαν στην ενίσχυση του κυβερνητικού ελέγχου επί θεσμών όπως η Δικαιοσύνη και τα μέσα ενημέρωσης.

Η αναμέτρηση με το παρελθόν, επομένως, δεν αφορά αποκλειστικά την κομμουνιστική περίοδο, αλλά συνδέεται και με τη συζήτηση για την προσωπική και συλλογική ευθύνη απέναντι σε αυταρχικές πρακτικές.

Τόσο ο ιστορικός Γιάνος Ράινερ όσο και η κοινωνιολόγος Άντρεα Σάμπο έχουν κληθεί να συμμετάσχουν σε ειδικό σώμα εμπειρογνωμόνων, το οποίο θα βοηθήσει τους πολίτες να κατανοήσουν και να επεξεργαστούν τις πληροφορίες που πρόκειται να δημοσιοποιηθούν.

Η Σάμπο χαρακτηρίζει τη διαδικασία σημαντική δοκιμασία για την ουγγρική κοινωνία, καθώς η αξιολόγηση των αρχείων απαιτεί να εξεταστούν όχι μόνο οι πράξεις των προσώπων που καταγράφονται, αλλά και οι συνθήκες υπό τις οποίες έλαβαν τις αποφάσεις τους.

«Το γεγονός ότι ο Όρμπαν απομακρύνθηκε από την εξουσία οφείλεται, σε μικρό βαθμό, στο ότι οι Ούγγροι άνοιξαν τα μάτια τους», δήλωσε.

«Πρόκειται για μια προσπάθεια να συμπεριφερθούμε ως ώριμη κοινωνία και να αναλάβουμε την ευθύνη μας», πρόσθεσε.