Σε ένα από τα πιο κρίσιμα μέτωπα σήμερα, της ενεργειακής πολιτικής εξελίσσεται η αντιπαράθεση για το αν πρέπει να διατηρηθεί ή να καταργηθεί το ανώτατο όριο των 500 MW ανά επιχειρηματικό όμιλο στα έργα αποθήκευσης ηλεκτρικής ενέργειας.

Από τη μία πλευρά βρίσκονται οι μεγάλοι καθετοποιημένοι ενεργειακοί όμιλοι, οι οποίοι υποστηρίζουν ότι διαθέτουν τα κεφάλαια, την τεχνογνωσία και την οργανωτική ετοιμότητα για να κατασκευάσουν γρήγορα τις μπαταρίες που χρειάζεται το ηλεκτρικό σύστημα. Από την άλλη, μικρότεροι και ανεξάρτητοι επενδυτές θεωρούν ότι το πλαφόν είναι αναγκαίο, ώστε ο περιορισμένος ηλεκτρικός χώρος να μη συγκεντρωθεί σε λίγα χέρια και η νέα αγορά να μη μετατραπεί εξαρχής σε ολιγοπώλιο. Στη μέση η κυβέρνηση που δέχεται τα πυρά και από τις δύο πλευρές και έχει ένα στόχο να προχωρήσει η αποθήκευση και να λειτουργήσει ώστε να μειωθούν οι τιμές ενέργειας.

Σημειώνεται ότι το ισχύον αντισυγκεντρωτικό πλαίσιο προβλέπει όριο 500 MW έως και το 2029, συνυπολογίζοντας όχι μόνο την άμεση κυριότητα έργων αλλά και συνδεδεμένες επιχειρήσεις, συμφωνίες εκμετάλλευσης ή παραχώρησης εσόδων και, υπό προϋποθέσεις, την εκπροσώπηση των μπαταριών στην αγορά. Η φιλοσοφία του είναι σαφής: να μην μπορέσει ένας μικρός αριθμός ομίλων να δεσμεύσει το μεγαλύτερο μέρος των διαθέσιμων όρων σύνδεσης και να ελέγξει μία αγορά που βρίσκεται ακόμη στο ξεκίνημά της.

Η πίεση για αλλαγή του πλαισίου, είναι συστηματική τους τελεταίους μήνες, και εντείνεται καθώς οι τιμές ενέργειας ανεβαίνουν  ειδικά το βράδυ όταν οι ΑΠΕ δεν τροφοδοτούν το σύστημα και η τιμή εξαρτάται από την παραγωγή των μονάδων φυσικού αερίου.

Υπέρ της επιτάχυνσης και της απελευθέρωσης των επενδύσεων έχει ταχθεί η METLEN  που όπως δήλωσε χθες ο Πρόεδρός της Ευάγγελος Μυτιληναίος που υποστήριξε ότι χωρίς τον περιορισμό, θα μπορούσε να αναπτύξει έως και 2 GW μπαταριών αλλά και η διοίκηση της AKTOR όταν πρόσφατα ο Πρόεδρος της κ. Εξάρχου τόνισε οτι πρέπει να ανοίξει η αγορά των μπαταριών και να λειτουργεί χωρίς περιορισμούς  και ότι πρεπει να  επιτρέπεται η ελεύθερη εγκατάσταση μπαταριών, χωρίς επιδοτήσεις για όσους είναι διατεθειμένοι να ρισκάρουν δικά τους κεφάλαια.   Στον κύκλο των ομίλων που διαθέτουν την οικονομική επιφάνεια, τα ενεργειακά χαρτοφυλάκια και τις υποδομές εμπορίας για να κινηθούν γρήγορα περιλαμβάνονται επίσης η ΔΕΗ, η Motor Oil και η HELLENiQ ENERGY, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι όλοι έχουν διατυπώσει δημοσίως την ίδια θέση για την κατάργηση του ορίου.

Τα κέρδη των πρώτων και το όφελος για το σύστημα

Το οικονομικό ενδιαφέρον είναι μεγάλο καθώς η αποθήκευση μπορεί να μειώσει σημαντικά το ενεργειακό κόστος. Μία merchant μπαταρία —δηλαδή έργο χωρίς εγγυημένη ταρίφα ή λειτουργική ενίσχυση— μπορεί να φορτίζει τις μεσημεριανές ώρες, όταν η υψηλή παραγωγή των φωτοβολταϊκών συμπιέζει τις τιμές ακόμη και σε μηδενικά ή αρνητικά επίπεδα, και να πουλά την αποθηκευμένη ενέργεια το βράδυ, όταν η ηλιακή παραγωγή σταματά και ακριβότερες μονάδες φυσικού αερίου καλούνται συχνά να καλύψουν τη ζήτηση. Πρόσθετα έσοδα μπορούν να προκύπτουν από την αγορά εξισορρόπησης και την παροχή υπηρεσιών προς το σύστημα.

Οι πρώτοι επενδυτές έχουν επομένως τη δυνατότητα να αξιοποιήσουν υψηλότερες διαφορές μεταξύ των μεσημεριανών και βραδινών τιμών. Τα έσοδα αυτά, όμως, δεν θα παραμείνουν κατ’ ανάγκη στα ίδια επίπεδα: όσο αυξάνεται η εγκατεστημένη ισχύς των μπαταριών, τόσο θα περιορίζονται οι ώρες εξαιρετικά χαμηλών και εξαιρετικά υψηλών τιμών και, μαζί τους, τα περιθώρια του ενεργειακού arbitrage.

Αυτό ακριβώς είναι και το βασικό όφελος για τους καταναλωτές. Η αποθήκευση μπορεί να περιορίσει τις περικοπές φθηνής πράσινης παραγωγής, να μεταφέρει ηλιακή ενέργεια στις βραδινές ώρες και να μειώσει τη συχνότητα με την οποία το φυσικό αέριο διαμορφώνει την οριακή τιμή. Δεν εγγυάται από μόνη της άμεση και ισόποση μείωση όλων των λογαριασμών, αλλά μπορεί να συγκρατήσει τις ακραίες τιμές χονδρικής, να μειώσει το συνολικό κόστος εξισορρόπησης και να περιορίσει την έκθεση της οικονομίας στις διεθνείς τιμές του αερίου.

Το δίλημμα: ταχύτητα ή διασπορά της αγοράς

Οι υποστηρικτές της άρσης του πλαφόν επισημαίνουν ότι, χωρίς τον περιορισμό, οι οικονομικά ισχυρότεροι και τεχνικά έτοιμοι όμιλοι θα μπορούσαν να κατασκευάσουν ταχύτερα μεγάλες μονάδες. Οι επιχειρήσεις αυτές διαθέτουν ευκολότερη πρόσβαση σε χρηματοδότηση, εμπειρία στη διαχείριση έργων και παρουσία στις αγορές ηλεκτρισμού. Υποστηρίζουν, επομένως, ότι δεν έχει νόημα να καθυστερεί η ανάπτυξη των μπαταριών μέχρι να εμφανιστεί μεγάλος αριθμός μικρότερων επενδυτών με την ίδια δυνατότητα υλοποίησης.

Η αντίθετη πλευρά απαντά ότι η ταχύτητα δεν μπορεί να είναι το μοναδικό κριτήριο. Εάν οι μεγαλύτεροι καθετοποιημένοι όμιλοι αποκτήσουν το μεγαλύτερο μέρος της αποθήκευσης, θα ελέγχουν ταυτόχρονα σημαντικά χαρτοφυλάκια παραγωγής, προμήθειας, εμπορίας και ευέλικτης ισχύος. Η συγκέντρωση δεν αφορά συνεπώς μόνο την ιδιοκτησία των μπαταριών, αλλά και το ποιος αποφασίζει πότε αυτές φορτίζουν, πότε εκφορτίζουν και σε ποιες αγορές προσφέρουν την ισχύ τους.

Για τους υποστηρικτές του ορίου, τα 500 MW λειτουργούν ως ασφαλιστική δικλείδα που επιτρέπει σε περισσότερες επιχειρήσεις να αποκτήσουν πρόσβαση στον ηλεκτρικό χώρο. Υπάρχει όμως και ο αντίλογος ότι η τεχνητή διασπορά μπορεί να οδηγήσει σε όρους σύνδεσης που θα παραμείνουν στα χαρτιά, εάν οι δικαιούχοι δεν έχουν κεφάλαια ή δυνατότητα χρηματοδότησης. Σε αυτή την περίπτωση δημιουργείται μια δευτερογενής αγορά μεταβίβασης έργων, χωρίς να κατασκευάζονται εγκαίρως οι μπαταρίες.

Η καθυστέρηση των merchant έργων

Η σύγκρουση επανέρχεται καθώς η διαδικασία για τις standalone merchant μπαταρίες έχει κινηθεί πιο αργά από όσο ανέμενε η αγορά. Περίπου 720 έργα, συνολικής ισχύος κοντά στα 9 GW, πέρασαν το αρχικό φίλτρο πληρότητας, ενώ η πρόσκληση προβλέπει όρους σύνδεσης για έως 4,7 GW: 3,8 GW στο σύστημα μεταφοράς και 900 MW στο δίκτυο διανομής. Οι λίστες προτεραιότητας, οι οποίες σε προηγούμενο σχεδιασμό αναμένονταν ήδη από την άνοιξη, έφθασαν στο τελικό στάδιο το φθινόπωρο και στα μέσα Οκτωβρίου παρέμενε σε εκκρεμότητα η οριστική δημοσίευσή τους.

Η διαδικασία αυτή δεν είναι διαγωνισμός επιδότησης με τη στενή έννοια. Είναι πρόσκληση για την κατάταξη έργων και τη χορήγηση οριστικών προσφορών σύνδεσης σε μονάδες που θα λειτουργήσουν με εμπορικούς όρους. Η καθυστέρηση, όμως, στην αξιολόγηση, στο ξεκαθάρισμα του μεγάλου αριθμού αιτήσεων και στην έκδοση των όρων σύνδεσης μεταθέτει και τις επενδυτικές αποφάσεις. Παράλληλα, όσο αυξάνεται ο ανταγωνισμός για τον περιορισμένο ηλεκτρικό χώρο, ενισχύεται ο κίνδυνος ενστάσεων και προσφυγών.

Χρειάζεται επίσης διάκριση ανάμεσα στα 4,7 GW της πρόσκλησης και στον πραγματικό στόχο λειτουργίας. Τα 4,7 GW αποτελούν ανώτατη ισχύ έργων που μπορούν να λάβουν όρους σύνδεσης και όχι εγγύηση ότι όλα θα κατασκευαστούν μέχρι το 2028. Ο δημοσιοποιημένος κυβερνητικός σχεδιασμός προβλέπει περίπου 3 GW εγκατεστημένων μπαταριών έως το τέλος του 2028. Με δεδομένους τους χρόνους αδειοδότησης, χρηματοδότησης, κατασκευής και σύνδεσης, ακόμη και αυτός ο στόχος γίνεται δυσκολότερος όσο παρατείνονται οι διοικητικές εκκρεμότητες.

Τι κάνουν οι άλλες ευρωπαϊκές αγορές

Στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες δεν υπάρχει ένα ενιαίο, οριζόντιο πλαφόν αντίστοιχο των 500 MW για τη συνολική ιδιοκτησία ιδιωτικών έργων αποθήκευσης. Η ευρωπαϊκή νομοθεσία περιορίζει κυρίως την ιδιοκτησία και λειτουργία αποθήκευσης από τους διαχειριστές μεταφοράς και διανομής, ώστε οι μπαταρίες να αναπτύσσονται κατά κανόνα ως ανταγωνιστική δραστηριότητα και όχι ως μονοπώλιο των δικτύων.

Στην Ευρώπη ο κίνδυνος συγκέντρωσης της αποθήκευσης αντιμετωπίζεται κυρίως με στοχευμένους εποπτικούς μηχανισμούς και όχι με ένα ενιαίο πλαφόν ιδιοκτησίας, όπως τα 500 MW στην Ελλάδα. Στην Ιταλία, ο μηχανισμός δημοπρασιών MACSE απαιτεί γνωστοποίηση των συμμετοχών σε επίπεδο εταιρικού ομίλου, κατανέμει τη δημοπρατούμενη δυναμικότητα ανά γεωγραφική ζώνη και προβλέπει ότι, εάν όλη η επιλέξιμη ισχύς μιας περιοχής ανήκει στον ίδιο όμιλο, η ελάχιστη ποσότητα που θα αγοραστεί στη συγκεκριμένη ζώνη μπορεί να μηδενιστεί. Στην Ισπανία εφαρμόζονται κυρίως όρια στη χρηματοδοτική στήριξη: ένας δικαιούχος δεν μπορεί να λάβει πάνω από το 20% του συνολικού προϋπολογισμού συγκεκριμένης πρόσκλησης αποθήκευσης, χωρίς όμως να περιορίζεται η συνολική ισχύς που μπορεί να κατέχει εκτός αυτής. Στη Βρετανία και στο Βέλγιο χρησιμοποιούνται προεπιλογή των συμμετεχόντων, ανώτατα όρια προσφορών, έλεγχοι οικονομικής βιωσιμότητας και εποπτεία της συμπεριφοράς στις αγορές ισχύος, ενώ στη Γερμανία και τη Γαλλία το βάρος πέφτει στο δίκαιο ανταγωνισμού, στους διαφανείς όρους σύνδεσης και στην παρακολούθηση των συναλλαγών μέσω του ευρωπαϊκού κανονισμού REMIT. Κοινός παρονομαστής είναι ότι οι αρχές ελέγχουν πόσα έργα κερδίζει ένας όμιλος σε κάθε δημοπρασία, τις πραγματικές εταιρικές συνδέσεις και τη συμπεριφορά των μονάδων στην αγορά, αντί να απαγορεύουν εκ των προτέρων σε μια ιδιωτική επιχείρηση να ξεπεράσει ένα σταθερό συνολικό όριο ισχύος.

Ο κίνδυνος συγκέντρωσης αντιμετωπίζεται συνήθως μέσα από τους κανόνες των δημοπρασιών, την κατανομή ισχύος ανά γεωγραφική ζώνη, τα ανώτατα όρια κρατικής ενίσχυσης, τη δημοσιοποίηση των εταιρικών σχέσεων και την εποπτεία της αγοράς. Στην Ισπανία, για παράδειγμα, συγκεκριμένη πρόσκληση επιδότησης περιόρισε στο 20% του συνολικού προϋπολογισμού το ποσό που μπορούσε να λάβει ένας δικαιούχος, χωρίς να απαγορεύει στην ίδια επιχείρηση να κατέχει περισσότερα έργα εκτός του προγράμματος. Στην Ιταλία, οι αναθεωρημένοι κανόνες του μηχανισμού MACSE προβλέπουν δηλώσεις σε επίπεδο εταιρικού ομίλου και ειδικές αντισυγκεντρωτικές δικλείδες ανά περιοχή, χωρίς να επιβάλλουν ένα καθολικό ανώτατο όριο ιδιοκτησίας σε MW.

Η ευρωπαϊκή εμπειρία δείχνει, επομένως, ότι το δίλημμα δεν είναι υποχρεωτικά «πλαφόν ή πλήρης απελευθέρωση». Η κυβέρνηση θα μπορούσε να αντικαταστήσει ή να συμπληρώσει το απόλυτο όριο με αυστηρά χρονοδιαγράμματα υλοποίησης, απώλεια των όρων σύνδεσης για έργα που δεν προχωρούν, όρια ανά διαγωνισμό ή γεωγραφική ζώνη, έλεγχο της πραγματικής ιδιοκτησίας και των συμφωνιών διαχείρισης, καθώς και ενισχυμένη εποπτεία των προσφορών στις αγορές ηλεκτρισμού και εξισορρόπησης. Αλλά όλα αυτά απαιτούν καλή οργάνωση και γρήγορα αντανακλαστικά.