Το αίτημα των πολιτών για ανακούφιση από την ενεργειακή κρίση και την μείωση της αγοραστικής αξίας του εισοδήματός τους από τον πληθωρισμό είναι τόσο έντονο όσο το άγχος της κυβέρνησης να αντιμετωπίσει ένα πραγματικό κοινωνικό πρόβλημα που ταυτόχρονα έχει πολιτικές διαστάσεις.

Η κυβέρνηση παίρνει μέτρα αλλά, τουλάχιστον προς το παρόν, δεν φαίνεται να έχουν ούτε την κοινωνική και, πάντως, ούτε την πολιτική επίδραση που θα αναμενόταν. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν υπάρχει άλλος δρόμος;

Ορθά, η κυβέρνηση επικαλείται τους ουσιαστικά άκαμπτους κανόνες της Ε.Ε. που περιορίζουν την δυνατότητα της να αυξήσει τις καθαρές δαπάνες της. Ως καθαρές δαπάνες ορίζονται οι δημόσιες δαπάνες αφού αφαιρεθούν, μεταξύ άλλων, οι τόκοι, οι κυκλικές δαπάνες επιδομάτων ανεργίας, ορισμένες δαπάνες που χρηματοδοτούνται από την Ε.Ε. και οι έκτακτες δαπάνες. Αφαιρούνται επίσης τα έσοδα από διακριτές φορολογικές παρεμβάσεις.

Το ποσοστό αύξησης καθορίζεται ανάλογα με δύο κυρίως παράγοντες— λαμβάνοντας βέβαια, υπόψη αν οι παραδοχές για ανάπτυξη και πληθωρισμό είναι εύλογες.   Ο πρώτος παράγοντας είναι το αρχικό επίπεδο και η βιωσιμότητα του χρέους, με έμφαση στο αν το χρέος ακολουθεί αξιόπιστα πτωτική πορεία. Εφόσον το χρέος είναι πάνω από το 90% του ΑΕΠ η μείωση του πρέπει να ισοδυναμεί σε ετήσια βάση με το 1% του ΑΕΠ.   Ο δεύτερος εξετάζει αν η πορεία της οικονομίας διατηρεί το συνολικό έλλειμμα κάτω από το 3% του ΑΕΠ μεσοπρόθεσμα.

Στο θέμα του 3% υπεισέρχονται πρόσθετοι παράγοντες. Συγκεκριμένα, η Ε.Ε. αφήνει στις χώρες περιθώριο ασφαλείας πριν φτάσουν στο έλλειμμα 3% του ΑΕΠ. Δεν συγκρίνει απευθείας το πραγματικό, ετήσιο έλλειμμα με το 3%– εξετάζει το διαρθρωτικό ισοζύγιο, δηλαδή το ισοζύγιο αφού αφαιρεθούν οι επιδράσεις του οικονομικού κύκλου και τα έκτακτα, προσωρινά μέτρα. Η δικλίδα επιδιώκει, όπου χρειάζεται, το διαρθρωτικό έλλειμμα να περιοριστεί στο 1,5% του ΑΕΠ ή χαμηλότερα, ώστε να υπάρχει περιθώριο από το όριο του 3%.

Για να εξεταστεί εναλλακτική διαδρομή οικονομικής πολιτικής σημασία έχει πρώτα να δούμε την μέχρι σήμερα εικόνα. Στην τριετία 2024-2026 η επιτρεπτή αύξηση των πρωτογενών δαπανών είναι αντίστοιχα 2,6%, 3,7% και 3,6%. Στην πράξη η αύξηση ήταν αρνητική κατά 0,1% το 2024, +2.8% το 2025 και +8% το 2026. Αυτή η πορεία οδηγεί σε συσσωρευμένη παρέκκλιση που ήταν υπέρ μας τα δύο πρώτα χρόνια (-1,1%  και -1,5%) καταλήγει σε υπέρβαση το 2026 κατά 0,3% του ΑΕΠ. Αυτή η υπέρβαση δικαιολογείται από την Ε.Ε. λόγω έξτρα δαπανών για την ενέργεια και την άμυνα, οπότε θεωρείται πως δεν υπάρχει.

Ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο, η κυβέρνηση ορθά υποστηρίζει πως δεν έχει δημοσιονομικό χώρο για πρόσθετες δαπάνες ανακούφισης—πέρα από αυτές που ήδη έδωσε. Ουσιαστικά η αύξηση των δαπανών φέτος κατά 8% ήταν το εθνικό όριο (όχι αυτό που έδινε η Ε.Ε.) λαμβάνοντας υπόψη την σωρευτική εξέλιξη της τριετίας.

Ας έρθουμε τώρα στο 2027. Το σχέδιο του προϋπολογισμού (πίνακας 5) προβλέπει για το 2027 συνολικό πλεόνασμα 0,3% του ΑΕΠ και πρωτογενές πλεόνασμα 3,3% του ΑΕΠ. Αυτό σημαίνει πως, με ονομαστικό ΑΕΠ περίπου €275 δισ., το 0,3% αντιστοιχεί σε περίπου €0,82 δισ. πλεόνασμα. Σύμφωνα με τις εξαγγελίες (και τον πίνακα 6 του Σχεδίου) το συνολικό καθαρό κόστος των κύριων μόνιμων μέτρων για το 2027 ανέρχεται σε €7,28 δισ.—από τα οποία 2,27 δισ. είναι νέα μέτρα— έχουν ήδη ενσωματωθεί στον προϋπολογισμό. Μ’ αυτήν την βάση, η αξία του προβλεπόμενου πλεονάσματος είναι της τάξης των 800 εκατ. ευρώ.

Και πάλι ορθά, η κυβέρνηση διακατέχεται από το άγχος να μην παρασυρθεί η χώρα σε νέα δημοσιονομική εκτροπή, που μας έφερε την δεκαετία 2010-2019. Υπάρχουν, όμως, βραχυχρόνια περιθώρια όπου η κυβέρνηση μπορεί μεν να παραβεί τον κανονισμό για την ανώτατη επιτρεπόμενη αύξηση των καθαρών δαπανών χωρίς  να «χτυπήσει υποχρεωτικά καμπανάκι» στις Βρυξέλλες. Η κυβέρνηση προφανώς το γνωρίζει κι αυτό είναι πιθανώς το «μυστικό όπλο» του πρωθυπουργού όταν λέει πως φυλάσσουμε δυνάμεις για τα χειρότερα που έρχονται.

Η χώρα, απλώς, μπορεί να προβεί σε πρόσθετες δαπάνες που παραβαίνουν τον κανόνα της αύξησης των δαπανών, εφόσον το έλλειμμα της γενικής κυβέρνησης που θα προκύψει δεν υπερβαίνει το 0,5% του ΑΕΠ. Πρόκειται για ένα ποσό της τάξης των 2.2 δισ. ευρώ—με την προϋπόθεση  τι κάθε ευρώ πρόσθετης ελάφρυνσης επιβαρύνει το ισοζύγιο κατά ένα ευρώ και δεν υπάρχουν αντισταθμιστικά έσοδα ή άλλες μεταβολές.

Αυτή είναι πρακτική και λειτουργική λύση. Η απόκλιση είναι απόκλιση και καταγράφεται στον έλεγχο, αλλά δεν ενεργοποιείται διαδικασία κατά της χώρας με αναφορά στο χρέος και το έλλειμμα, δεν επιβάλλεται κάποιο πρόστιμο. Συστάσεις θα υπάρξουν για τα επόμενα χρόνια,  αλλά μέχρι εκεί για τώρα. Εξάλλου, όπως διαφαίνεται, για το 2027 οι παρεκκλίσεις από τα σχέδια θα είναι εκτεταμένες στην μεγάλη πλειοψηφία των κρατών-μελών της Ε.Ε.

Τι διαφορετικό θα μπορούσε να κάνει η κυβέρνηση, έτσι, ώστε να υπάρχει έντονο κοινωνικό αποτύπωμα και πολιτική προέκταση; Πρώτο, μείωση του ΦΠΑ σε είδη βασικής ανάγκης που έχει η ίδια καθορίσει: ψωμί και δημητριακά, κρέας και ψάρια, γαλακτοκομικά και αυγά, φρούτα και λαχανικά, βρώσιμα έλαια και βρεφικές τροφές. Η μείωση από το13% στο 6,5% θα είχε κόστος της τάξης του 1.3 – 1,4 δισ. ευρώ.

Δεύτερο, περαιτέρω αύξηση του επιδόματος θέρμανσης, καθαρά στοχευμένη στα πιο ευάλωτα νοικοκυριά—της τάξης π.χ. των 250 εκατ. ευρώ Και, τρίτο, η πρόσθετη αύξηση βοήθειας για το πετρέλαιο, βενζίνη και αέριο κίνησης όχι στην αντλία (αυτό ενθαρρύνει την κατανάλωση) αλλά στοχευμένα στους επαγγελματίες και νοικοκυριά που έχουν πραγματική ανάγκη – π.χ. αλιείς. Κι όλα αυτά χωρίς να υπολογίζεται πρόσθετη βοήθεια από την έξτρα φορολόγηση των εταιρειών ενέργειας – με άμεση πρακτική επίπτωση, όχι όπως έγινε στο παρελθόν.

Το όριο του -0,5% δεν καταργεί τον κανόνα των καθαρών δαπανών ούτε προσφέρει ασυλία από την ευρωπαϊκή εποπτεία. Περιορίζει, όμως, την αυτόματη ενεργοποίηση της συγκεκριμένης διαδικασίας που συνδέεται με το χρέος. Αν το περιθώριο αξιοποιηθεί με στοχευμένα και κοστολογημένα μέτρα, μπορεί να μετατραπεί σε πραγματική ανακούφιση.

Βέβαια, η κυβέρνηση μπορεί να ελπίζει σε επίσημη ανακούφιση από την Επιτροπή, αλλά ήδη οι διαφωνίες για τον επόμενο επταετή προϋπολογισμό της Ε.Ε. δεν εμπνέουν πολλές ελπίδες.