Όπως είναι γνωστό, η χρησιμοποίηση του Αριθμού Φορολογικού Μητρώου (ΑΦΜ) είναι σήμερα αναγκαία τόσο στις σχέσεις πολίτη και Φορολογικής Διοίκησης, όσο, κυρίως, και για την ανάπτυξη οποιασδήποτε επαγγελματικής ή επιχειρηματικής δραστηριότητας. Για παράδειγμα, η έκδοση και λήψη τιμολογίων, η υποβολή φορολογικής δήλωσης, η υποβολή ανακεφαλαιωτικού πίνακα στις ενδοκοινοτικές (εντός Ε.Ε.) συναλλαγές, η καταχώρηση στο σύστημα VIES κλπ, απαιτούν την ύπαρξη έγκυρου ΑΦΜ.

Με το άρθρο 11 παρ. 4 (α) του ν. 4174/2014 (Κώδικας Φορολογικής Διαδικασίας) προβλέφθηκε ότι η Φορολογική Διοίκηση δύναται να αναστέλλει τη χρήση ΑΦΜ ή να προβαίνει σε απενεργοποίηση αυτού, εάν υφίστανται αντικειμενικά στοιχεία τα οποία υποδηλώνουν ότι ο φορολογούμενος διαπράττει φοροδιαφυγή. Η ίδια διάταξη διατηρήθηκε με τον ν. 4987/2022 (που κατήργησε τον ν. 4174/2014), ενώ ομοίως διατηρήθηκε με τον νέο Κώδικα Φορολογικής Διαδικασίας (αρ. 10 παρ. 6 του ν. 5104/2024).

Στην περίπτωση διάπραξης φοροδιαφυγής λοιπόν, ο φορολογούμενος καλείται να αντιμετωπίσει την επιβολή φόρων, προστίμων και τόκων εκπρόθεσμης καταβολής, την επιβολή διασφαλιστικών και αναγκαστικών μέτρων, την εκκίνηση ποινικής διαδικασίας και  την αναστολή ή απενεργοποίηση του ΑΦΜ καθολικά, δηλαδή την απαγόρευση άσκησης οποιασδήποτε οικονομικής δραστηριότητας.

Επιληφθείσα αίτησης ακύρωσης εταιρείας κατά απόφασης Φορολογικής Αρχής με την οποία ανεστάλη η χρήση του ΑΦΜ της, λόγω διαπίστωσης φοροδιαφυγής στον ΦΠΑ, η Ολομέλεια του Συμβουλίου της Επικρατείας, κατόπιν παραπομπής από την επταμελή σύνθεση του ΣτΕ, έκρινε ότι η ως άνω διάταξη του ν. 4174/2014 συνιστά βαθιά επέμβαση στην οικονομική ζωή του φορολογούμενου, η οποία κατ’ ουσίαν ισοδυναμεί με απαγόρευση άσκησης της οικονομικής δραστηριότητας.

Σημείωσε δε ότι η διάταξη αυτή προβλέπει τη δυνατότητα της Φορολογικής Διοίκησης να προβαίνει σε αναστολή ή απενεργοποίηση εν γένει του ΑΦΜ οποιουδήποτε φυσικού ή νομικού προσώπου και όχι μόνο την αναστολή η απενεργοποίηση του ΑΦΜ/ΦΠΑ για τους σκοπούς του ΦΠΑ (μέτρο που υπό προϋποθέσεις θα μπορούσε να δικαιολογηθεί).

Σύμφωνα με το ΣτΕ, σε σύμπνοια με την Ευρωπαϊκή Οδηγία ΦΠΑ, παρότι τα κράτη – μέλη δύναται να λαμβάνουν μέτρα πρόσφορα για την προστασία των συμφερόντων τους και για την καταπολέμηση της φοροδιαφυγής, όπως κατάλληλα μέτρα ώστε να αποτρέπεται η κατάχρηση των ΑΦΜ από επιχειρήσεις των οποίων οι δραστηριότητες είναι εντελώς εικονικές, τα εν λόγω μέτρα δεν πρέπει να βαίνουν πέραν αυτού που είναι αναγκαίο για τη διασφάλιση της ορθής είσπραξης του φόρου και την αποφυγή της απάτης.

Κρίθηκε λοιπόν ότι η αναστολή ή η απενεργοποίηση χρήσης του ΑΦΜ, γενικά επί όλων των συναλλαγών του φορολογούμενου, και όχι μόνο η αναφορά ως άκυρου του ΑΦΜ του για σκοπούς ενδοκοινοτικών συναλλαγών, όπως ρητώς προβλέπεται από τον Κανονισμό 904/2010, προσβάλλει ευθέως την οικονομική ελευθερία του φορολογούμενου και είναι μέτρο δυσανάλογο σε σχέση με τον σκοπό του.

Εξάλλου, ήδη με την επιβολή των οφειλόμενων φόρων και τη λήψη ποινικών και διοικητικών μέτρων, το Ελληνικό Δημόσιο, αφενός προβαίνει σε εύλογες κυρώσεις και αφετέρου διασφαλίζει, σε πολλές περιπτώσεις, την είσπραξη των ποσών.

Μένει να φανεί ποια θα είναι η τύχη των αντίστοιχων διατάξεων ίδιου περιεχομένου που ίσχυσαν μετά τον ν. 4174/2013, δηλαδή του αρ. 11 παρ. 4 (α)  ν. 4987/2022 και του αρ. 10 παρ. 6 του ν. 5104/2024, και αν ο νομοθέτης προβεί ο ίδιος στην κατάργησή τους, μετά την έκδοση της παραπάνω απόφασης.

– Ο Γιώργος Βλαχάκης είναι Δικηγόρος – Εταίρος της Vlachakis – Sirigos Law Firm, LL.M. Διεθνούς και Ευρωπαϊκού Φορολογικού Δικαίου Πανεπιστημίου Μάαστριχτ, Μ.Δ.Ε. Φορολογικού Δικαίου Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών.