Άμυνα και σύνορα διεκδικούν κεντρικό ρόλο στον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό 2028–2034: 115,7 δισ. στην 7ετία από 8 δισ. της προηγούμενης – Τι σημαίνει για την Ελλάδα

Η επόμενη επταετία του ευρωπαϊκού προϋπολογισμού προδιαγράφεται διαφορετική από όλες τις προηγούμενες. Η άμυνα, η στρατιωτική κινητικότητα, η προστασία των εξωτερικών συνόρων και η εσωτερική ασφάλεια ενσωματώνονται στον κεντρικό αναπτυξιακό και επενδυτικό σχεδιασμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης και δεν αντιμετωπίζονται πλέον ως περιορισμένες, συμπληρωματικές πολιτικές.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει προτείνει Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο –ΠΔΠ– σχεδόν €2 τρισ. σε τρέχουσες τιμές για την περίοδο 2028–2034. Σε σταθερές τιμές 2025, το ποσό αντιστοιχεί σε €1,763 τρισ. ή 1,26% του ακαθάριστου εθνικού εισοδήματος της ΕΕ.

Η διαφορά ανάμεσα στα δύο ποσά οφείλεται στον υπολογισμό του πληθωρισμού. Περίπου €149,3 δισ. του συνολικού πλαισίου προορίζονται για την αποπληρωμή του χρέους του NextGenerationEU. Επομένως, ο πραγματικά διαθέσιμος δημοσιονομικός χώρος είναι μικρότερος από όσο υποδηλώνει αρχικά το ποσό των €2 τρισ.

Στον πυρήνα της πρότασης βρίσκεται το νέο Ευρωπαϊκό Ταμείο Ανταγωνιστικότητας, το οποίο συγκεντρώνει δεκατέσσερα υφιστάμενα προγράμματα. Από τη σχετική κατηγορία προβλέπονται περίπου €115,7 δισ. για ανθεκτικότητα, ασφάλεια, αμυντική βιομηχανία και διάστημα.

Το ποσό δεν αποτελεί αποκλειστικά «στρατιωτικό προϋπολογισμό». Αναμένεται να καλύπτει έρευνα και ανάπτυξη νέων οπλικών συστημάτων, κοινές ευρωπαϊκές αμυντικές προμήθειες, αύξηση της παραγωγής πυρομαχικών και πυραύλων, προηγμένα drones και συστήματα αντιμετώπισης drones, κυβερνοάμυνα και τεχνητή νοημοσύνη, στρατιωτικές δορυφορικές επικοινωνίες και επιτήρηση, προστασία κρίσιμων υποδομών, ετοιμότητα και πολιτική προστασία.

Σημειώνεται ότι στο υφιστάμενο Προϋπολογισμό 2021–2027, το Ευρωπαϊκό Ταμείο Άμυνας διαθέτει περίπου €8 δισ. Η νέα δομή αντιπροσωπεύει, συνεπώς, μεγάλη ποσοτική και ποιοτική αναβάθμιση, παρότι τα €115,7 δισ. περιλαμβάνουν και μη στρατιωτικές δράσεις ασφάλειας και διαστήματος.

Τα ποσά αποτελούν ακόμη πρόταση και αντικείμενο διαπραγμάτευσης, όχι τελικό προϋπολογισμό. Το Συμβούλιο έχει συμφωνήσει μερικές θέσεις, όπως για το Ταμείο Ανταγωνιστικότητας, τα εθνικά σχέδια, το Horizon Europe, τη μετανάστευση και τη διαχείριση συνόρων. Οι τελικές χρηματοδοτικές κατανομές παραμένουν ανοικτές.

Ο προϋπολογισμός 2028–2034 σηματοδοτεί τη μετάβαση από μια Ευρωπαϊκή Ένωση που χρηματοδοτεί κυρίως την οικονομική σύγκλιση σε μια Ένωση που επιδιώκει να χρηματοδοτεί και τη στρατηγική της ισχύ. Ωστόσο, τα σχεδόν €2 τρισ. δεν επαρκούν για όλες τις φιλοδοξίες: άμυνα, Ουκρανία, σύνορα, πράσινη μετάβαση, ανταγωνιστικότητα, γεωργία και συνοχή. Η πραγματική διαπραγμάτευση , που θα πραγματοποιηθεί τους επόμενους μήνες, αφορά ποια Ευρώπη θα έχει προτεραιότητα: η Ευρώπη της αλληλεγγύης και της σύγκλισης, η Ευρώπη της ανταγωνιστικότητας ή η Ευρώπη της ασφάλειας.

Η τελική συμφωνία θα επιχειρήσει να συνδυάσει και τις τρεις και το ερώτημα είναι με ποιες αναλογίες — και ποιοι θα πληρώσουν τον λογαριασμό.

Σημειώνεται ότι για την έγκριση του προϋπολογισμού απαιτείται ομοφωνία των 27 κρατών-μελών, συναίνεση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, ξεχωριστές συμφωνίες για τα επιμέρους προγράμματα, εθνική επικύρωση της απόφασης για τους νέους ίδιους πόρους.

Ο πολιτικός στόχος είναι να υπάρξει συμφωνία έως το τέλος του 2026, να ολοκληρωθεί η νομοθεσία μέσα στο 2027 και ο νέος προϋπολογισμός να τεθεί σε ισχύ την 1η Ιανουαρίου 2028.

Η νέα αρχιτεκτονική

Η Επιτροπή προτείνει τη μείωση των βασικών κατηγοριών του προϋπολογισμού από επτά σε τέσσερις και τον περιορισμό των επιμέρους προγραμμάτων. Η λογική είναι να δημιουργηθούν μεγαλύτερα και πιο ευέλικτα χρηματοδοτικά εργαλεία, ικανά να μεταφέρουν πόρους γρήγορα όταν εμφανίζεται μια κρίση.

Ειδικότερα προβλέπονται για Συνοχή, γεωργία, περιφέρειες, μετανάστευση και ασφάλεια €946,4 δισ., για ανταγωνιστικότητα, ευημερία και ασφάλεια €522,2 δισ. για Παγκόσμια Ευρώπη και εξωτερική δράση€190 δισ. και για Ευρωπαϊκή διοίκηση €104,5 δισ. και €115,7 δισ. για ανθεκτικότητα, άμυνα και διάστημα.

Η σημαντικότερη πολιτική μεταβολή είναι ότι η ασφάλεια διατρέχει πλέον σχεδόν ολόκληρο τον προϋπολογισμό. Δεν περιορίζεται σε ένα αμυντικό ταμείο, αλλά συνδέεται με τη βιομηχανία, την έρευνα, τις μεταφορές, το διάστημα, την κυβερνοασφάλεια, τη μετανάστευση και τις εξωτερικές σχέσεις.

Η βασική αλλαγή βρίσκεται στη χρηματοδοτική αλυσίδα. Η ΕΕ φιλοδοξεί να υποστηρίζει ένα έργο από την αρχική έρευνα έως την κατασκευή και τη βιομηχανική παραγωγή του. Μέχρι σήμερα, πολλά ευρωπαϊκά προγράμματα χρηματοδοτούσαν επιτυχώς την έρευνα, αλλά δεν διέθεταν αρκετούς πόρους για τη μετάβαση στη μαζική παραγωγή.

Στρατιωτική κινητικότητα: δρόμοι, λιμάνια και σιδηρόδρομοι

Η άμυνα θα χρηματοδοτείται επίσης μέσω του νέου μηχανισμού Connecting Europe Facility III, για τον οποίο προτείνεται συνολική χρηματοδότηση €72,3 δισ.

Το πρόγραμμα καλύπτει μεταφορές, ενέργεια και στρατιωτική κινητικότητα.

Το ζητούμενο είναι να μπορούν βαριά στρατιωτικά οχήματα, πυρομαχικά και στρατεύματα να μετακινούνται ταχύτερα μεταξύ των κρατών-μελών. Αυτό απαιτεί γέφυρες ικανές να αντέχουν βαρέα άρματα, λιμάνια με κατάλληλους χώρους υποδοχής, ενισχυμένες σιδηροδρομικές συνδέσεις, διαλειτουργικές υποδομές και διαδικασίες, διαδρόμους μεταφοράς προς την ανατολική και τη βόρεια πτέρυγα.

Πρόκειται για επενδύσεις διπλής χρήσης: σε περίοδο ειρήνης εξυπηρετούν εμπόριο και μεταφορές, ενώ σε κρίση υποστηρίζουν στρατιωτικές επιχειρήσεις. Το Συμβούλιο έχει ήδη υιοθετήσει μερική διαπραγματευτική θέση για το CEF III, χωρίς όμως να έχουν οριστικοποιηθεί όλα τα ποσά.

€30,6 δισ. για μετανάστευση και διαχείριση συνόρων

Για τη μετανάστευση και τη διαχείριση των εξωτερικών συνόρων προτείνονται περίπου €30,6 δισ., έναντι αισθητά μικρότερων κατακερματισμένων κονδυλίων στο τρέχον πλαίσιο. Οι πόροι θα μπορούν να χρηματοδοτούν εξοπλισμό και στελέχωση συνοριοφυλάκων, συστήματα θαλάσσιας και εναέριας επιτήρησης, πληροφοριακά συστήματα εισόδου και εξόδου, διαδικασίες ασύλου και υποδομές υποδοχής, επιστροφές και συνεργασία με τρίτες χώρες, αστυνομική και τελωνειακή συνεργασία, αντιμετώπιση διακίνησης ανθρώπων και οργανωμένου εγκλήματος.

Η χρηματοδότηση δεν θα παρέχεται πλέον μόνο μέσα από ξεχωριστά ταμεία. Θα ενταχθεί στα νέα Εθνικά και Περιφερειακά Σχέδια Εταιρικής Σχέσης, τα οποία θα συνδυάζουν συνοχή, γεωργία, αλιεία, κοινωνική πολιτική, μετανάστευση και ασφάλεια.

Κάθε κράτος θα παρουσιάζει ένα ενιαίο σχέδιο επενδύσεων και μεταρρυθμίσεων και οι εκταμιεύσεις θα συνδέονται με την επίτευξη συμφωνημένων οροσήμων, σε μια λογική που παραπέμπει στον Μηχανισμό Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας.

Γιατί θα υπάρξουν αντιπαραθέσεις

Η αύξηση των αμυντικών δαπανών ανταγωνίζεται την Κοινή Αγροτική Πολιτική, τη συνοχή, τις κοινωνικές πολιτικές και την πράσινη μετάβαση.

Η πρόταση προβλέπει ότι τα κονδύλια των προγραμμάτων που θα ενσωματωθούν στα εθνικά σχέδια θα είναι συνολικά περιορισμένα σε σχέση με το σημερινό πλαίσιο. Η εισοδηματική στήριξη της ΚΑΠ και η αλιεία εμφανίζονται μειωμένες κατά περίπου 10%, ενώ οι υπόλοιπες δράσεις επιμερισμένης διαχείρισης κατά περίπου 11%.

Αυτό δημιουργεί τρεις βασικές αντιπαραθέσεις:

1. Άμυνα εναντίον παραδοσιακών πολιτικών. Οι χώρες που δίνουν προτεραιότητα στη Ρωσία και στην ανατολική πτέρυγα ζητούν περισσότερα για άμυνα. Όμως οι αγροτικές και περιφερειακές οικονομίες αντιδρούν σε περικοπές της ΚΑΠ και της συνοχής.

2. Κοινή ευρωπαϊκή πολιτική ή εθνική ευελιξία. Η Επιτροπή επιδιώκει ενιαία εθνικά σχέδια, όμως οι Περιφέρειες και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο φοβούνται ότι η κεντρική κυβέρνηση κάθε χώρας θα αποκτήσει υπερβολικό έλεγχο στην κατανομή των πόρων.

3. Επιχορηγήσεις ή χρηματοδοτικά εργαλεία. Οι χώρες με υψηλό δημόσιο χρέος προτιμούν επιχορηγήσεις. Άλλα κράτη ζητούν περισσότερα δάνεια, εγγυήσεις και μόχλευση ιδιωτικών κεφαλαίων.

Η χρηματοδότηση

Η Επιτροπή προτείνει νέες ίδιες πηγές εσόδων που θα μπορούσαν να αποφέρουν περίπου €58,2 δισ. ετησίως, μαζί με αλλαγές στο σημερινό σύστημα:

Προτείνει μερίδιο των εσόδων να προέλθει από το Σύστημα Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών, έσοδα από τον Μηχανισμό Συνοριακής Προσαρμογής Άνθρακα, εισφορά που θα συνδέεται με τα μη συλλεγόμενα ηλεκτρονικά απόβλητα, μερίδιο από τους ειδικούς φόρους καπνού, και ετήσια εταιρική εισφορά από μεγάλες επιχειρήσεις με κύκλο εργασιών άνω των €100 εκατ.

Οι προτάσεις είναι πολιτικά δύσκολες, επειδή η απόφαση για τους ίδιους πόρους απαιτεί ομοφωνία και επικύρωση από όλα τα κράτη-μέλη. Αν δεν εγκριθούν, οι κυβερνήσεις θα πρέπει είτε να αυξήσουν τις εθνικές συνεισφορές είτε να περιορίσουν τις φιλοδοξίες του προϋπολογισμού.

Τι σημαίνει για την Ελλάδα

Για την Ελλάδα, το νέο πλαίσιο παρουσιάζει σημαντικές ευκαιρίες αλλά και σοβαρούς κινδύνους.

Στα πιθανά οφέλη περιλαμβάνονται η αυξημένη χρηματοδότηση για τη φύλαξη θαλάσσιων εξωτερικών συνόρων, τα συστήματα επιτήρησης, drones, ραντάρ και ασφαλείς επικοινωνίες, η αναβάθμιση λιμένων και σιδηροδρομικών αξόνων διπλής χρήσης, η συμμετοχή της ελληνικής αμυντικής βιομηχανίας σε ευρωπαϊκές κοινοπραξίες, η χρηματοδότηση ναυτικών, διαστημικών και κυβερνοαμυντικών εφαρμογών, η ενίσχυση της πολιτικής προστασίας και της ανθεκτικότητας κρίσιμων υποδομών και η σύνδεση του γεωγραφικού ρόλου της χώρας με την ευρωπαϊκή στρατιωτική κινητικότητα.

Οι κυριότεροι κίνδυνοι είναι η πιθανή μείωση των πόρων συνοχής και αγροτικής πολιτικής, η διοχέτευση του μεγαλύτερου μέρους των αμυντικών πόρων σε βιομηχανίες των μεγαλύτερων κρατών, η αδυναμία μικρότερων επιχειρήσεων να ενταχθούν σε μεγάλες ευρωπαϊκές κοινοπραξίες, η σύνδεση των εκταμιεύσεων με απαιτητικά ορόσημα και μεταρρυθμίσεις, αλλά και μια ενδεχόμενη μετατόπιση της ευρωπαϊκής χρηματοδότησης προς την ανατολική και τη βόρεια πτέρυγα.

Η ελληνική στρατηγική θα χρειαστεί επομένως να παρουσιάσει τις εθνικές προτεραιότητες ως ευρωπαϊκά δημόσια αγαθά: προστασία των νοτιοανατολικών συνόρων, ασφάλεια θαλάσσιων οδών, επιτήρηση της Ανατολικής Μεσογείου, ενεργειακές διασυνδέσεις και δυνατότητες στρατηγικής μεταφοράς.