Σήμα κινδύνου από την CSG για το παγκόσμιο εμπόριο: Οι πόλεμοι και ο «σκιώδης στόλος» απειλούν τους κανόνες της ναυτιλίας

Σήμα κινδύνου για το μέλλον του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου εκπέμπουν οι μεγαλύτερες ναυτιλιακές δυνάμεις του κόσμου, προειδοποιώντας ότι οι κανόνες που για δεκαετίες εξασφάλιζαν την ελεύθερη ναυσιπλοΐα και την ουδετερότητα των εμπορικών πλοίων βρίσκονται πλέον υπό πρωτοφανή πίεση.

Οι πολεμικές συγκρούσεις, η γεωπολιτική αντιπαράθεση και η ταχεία διεύρυνση ενός «σκιώδους στόλου» που λειτουργεί σε μεγάλο βαθμό έξω από το παραδοσιακό δυτικό πλαίσιο εποπτείας δημιουργούν ένα νέο περιβάλλον για τη διεθνή ναυτιλία. Οι εξελίξεις αυτές, σύμφωνα με 18 κορυφαίες ναυτιλιακές χώρες, δεν αποτελούν πλέον μεμονωμένες διαταραχές, αλλά δείχνουν ότι το μοντέλο πάνω στο οποίο στηρίχθηκε το παγκόσμιο εμπόριο για δεκαετίες αλλάζει δομικά.

Η προειδοποίηση αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα καθώς τα μέλη της Consultative Shipping Group (CSG) αντιπροσωπεύουν περισσότερο από το ένα πέμπτο της παγκόσμιας εμπορικής ναυτιλίας σε όρους χωρητικότητας.

«Χωρίς το θαλάσσιο εμπόριο, οι εφοδιαστικές αλυσίδες θα κατακερματίζονταν και η παγκόσμια οικονομία όπως τη γνωρίζουμε θα έπαυε ξαφνικά να λειτουργεί», υπογράμμισε η ομάδα σε κοινή δήλωση που δημοσιεύθηκε την Τρίτη.

Από την ελεύθερη ναυσιπλοΐα σε ένα νέο γεωπολιτικό τοπίο

Η CSG επισημαίνει ότι γεγονότα όπως η μάχη για τον έλεγχο των Στενών του Ορμούζ, η πανδημία του Covid-19 και η δημιουργία ενός εκτεταμένου σκιώδους στόλου μετά την επιβολή κυρώσεων από τις ΗΠΑ, την Ευρωπαϊκή Ένωση και το Ηνωμένο Βασίλειο δεν μπορούν πλέον να αντιμετωπίζονται ως προσωρινά «σοκ».

Αντίθετα, αποτελούν, σύμφωνα με την ομάδα, ενδείξεις μιας βαθύτερης αλλαγής στο περιβάλλον μέσα στο οποίο πραγματοποιείται το παγκόσμιο εμπόριο.

Η δήλωση έχει ιστορική σημασία για την CSG, καθώς αποτελεί την πρώτη δημόσια παρέμβαση της ομάδας από την ίδρυσή της, πριν από περισσότερες από έξι δεκαετίες.

Στην Consultative Shipping Group συμμετέχουν μεταξύ άλλων η Ελλάδα, η Σιγκαπούρη, η Δανία, η Ιαπωνία, ο Καναδάς, το Ηνωμένο Βασίλειο, η Ολλανδία και η Νότια Κορέα, χώρες με ιδιαίτερα ισχυρή παρουσία στη διεθνή ναυτιλία.

«Οι ναυτιλιακές διαδρομές μετατρέπονται ολοένα περισσότερο σε μέσα άσκησης επιρροής και πηγές κινδύνου», προειδοποίησε η CSG, επισημαίνοντας παράλληλα ότι οι τελευταίες εξελίξεις αποδεικνύουν πόσο «εύθραυστο» μπορεί να αποδειχθεί το σύστημα του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου.

«Η παραδοχή ότι τα πλοία μπορούν να κινούνται ελεύθερα βρίσκεται υπό πίεση»

Ο Μπράιαν Βέσελ, γενικός διευθυντής της Danish Maritime Authority, η οποία έχει την προεδρία της CSG, εξήγησε στους Financial Times τους λόγους για τους οποίους οι ναυτιλιακές χώρες αποφάσισαν να προχωρήσουν σε αυτή την ασυνήθιστη δημόσια παρέμβαση.

Όπως ανέφερε, η ανησυχία αφορά τόσο τον ολοένα μεγαλύτερο κατακερματισμό του ναυτιλιακού κλάδου όσο και την αμφισβήτηση των διεθνών προτύπων που έχει θεσπίσει ο International Maritime Organization (IMO), ο εξειδικευμένος οργανισμός των Ηνωμένων Εθνών για τη ρύθμιση της ναυτιλίας.

«Για δεκαετίες, οικοδομήσαμε το παγκόσμιο εμπόριο με την παραδοχή ότι τα πλοία μπορούν να μετακινούνται ελεύθερα διασχίζοντας σύνορα. Αυτή η παραδοχή βρίσκεται πλέον υπό πίεση», δήλωσε.

Όπως πρόσθεσε, οι ισότιμοι όροι ανταγωνισμού σε παγκόσμιο επίπεδο και οι κανονισμοί που έχουν δημιουργηθεί επί πολλά χρόνια στο πλαίσιο του IMO αντιμετωπίζονταν μέχρι σήμερα ως δεδομένα. Αυτό, σύμφωνα με τον ίδιο, δεν μπορεί πλέον να θεωρείται αυτονόητο.

Περισσότερο από το 80% του παγκόσμιου εμπορίου πραγματοποιείται διά θαλάσσης, με τα εμπορικά πλοία να λειτουργούν στη βάση διεθνών κανόνων που έχουν διαμορφωθεί σε μεγάλο βαθμό μέσω του IMO.

Ο οργανισμός ιδρύθηκε επίσημα το 1948, ωστόσο η αντίληψη περί διεθνούς διακυβέρνησης των θαλασσών έχει πολύ βαθύτερες ιστορικές ρίζες. Ήδη από τον 17ο αιώνα είχε διατυπωθεί η έννοια του mare liberum, δηλαδή των «ελεύθερων θαλασσών», που αποτέλεσε θεμέλιο για την αντίληψη περί ελεύθερης ναυσιπλοΐας.

Τα εμπορικά πλοία στο επίκεντρο των γεωπολιτικών συγκρούσεων

Η τεράστια σημασία της ναυτιλίας για την παγκόσμια οικονομία έχει ως αποτέλεσμα τα εμπορικά πλοία να μετατρέπονται ολοένα περισσότερο σε στόχους ή εργαλεία μέσα στις γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις.

Μόνο κατά τη διάρκεια της φετινής χρονιάς, εμπορικά πλοία έχουν δεχθεί πλήγματα στο πλαίσιο των συγκρούσεων που συνδέονται με τη Ρωσία, την Ουκρανία, τις ΗΠΑ και το Ιράν.

Την ίδια στιγμή, η στρατηγική σημασία των θαλάσσιων στενωπών έχει γίνει ακόμη πιο εμφανής, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τα Στενά του Ορμούζ και τις προσπάθειες του Ιράν να δημιουργήσει ένα καθεστώς καταβολής τελών για τη διέλευση πλοίων.

Η Τεχεράνη ανακοίνωσε τη Δευτέρα ότι βρίσκεται κοντά στην ολοκλήρωση συμφωνίας με το Ομάν για τη διαχείριση της ναυσιπλοΐας μέσω της συγκεκριμένης θαλάσσιας οδού.

Πρόκειται για έναν από τους σημαντικότερους θαλάσσιους διαύλους στον κόσμο, καθώς στο παρελθόν μέσω του Ορμούζ μεταφερόταν περίπου το ένα πέμπτο της παγκόσμιας παραγωγής πετρελαίου και φυσικού αερίου.

Μέχρι στιγμής δεν έχει αποσαφηνιστεί εάν στο πλαίσιο της συμφωνίας θα προβλέπεται η επιβολή τελών διέλευσης.

Ωστόσο, η πιθανότητα αυτή έχει ήδη προκαλέσει αντιδράσεις στον ναυτιλιακό κλάδο. Πλοιοκτήτες και ναυτιλιακοί φορείς προειδοποιούν ότι ένα τέτοιο μέτρο θα δημιουργούσε επικίνδυνο προηγούμενο, ανοίγοντας ενδεχομένως τον δρόμο και σε άλλες χώρες που ελέγχουν ή συνορεύουν με κρίσιμες θαλάσσιες στενωπούς να υιοθετήσουν αντίστοιχες πρακτικές.

Ο «σκιώδης στόλος» των 1.500 δεξαμενόπλοιων

Την ίδια ώρα, ένας ακόμη παράγοντας αλλάζει τους όρους λειτουργίας της διεθνούς ναυτιλίας: η ταχεία ανάπτυξη του λεγόμενου «σκιώδους στόλου».

Οι κυρώσεις που έχουν επιβάλει οι ΗΠΑ, η ΕΕ και το Ηνωμένο Βασίλειο στη Ρωσία και το Ιράν έχουν συμβάλει στη δημιουργία ενός τεράστιου δικτύου δεξαμενόπλοιων που μεταφέρουν πετρέλαιο και άλλα φορτία εκτός των παραδοσιακών μηχανισμών εποπτείας και ασφάλισης.

Σύμφωνα με το TankerTrackers.com, ο σκιώδης στόλος αριθμεί πλέον περισσότερα από 1.500 πλοία. Ο αριθμός αυτός αντιστοιχεί σχεδόν στο ένα πέμπτο του παγκόσμιου στόλου δεξαμενόπλοιων.

Ένα ακόμη στοιχείο που προκαλεί ανησυχία είναι το ασφαλιστικό καθεστώς αυτών των πλοίων. Σχεδόν όλα δεν διαθέτουν τα παραδοσιακά ασφαλιστήρια συμβόλαια που χρησιμοποιούνται στον διεθνή ναυτιλιακό κλάδο.

Αυτό σημαίνει ότι σε περίπτωση ατυχήματος, σύγκρουσης ή περιβαλλοντικής καταστροφής, μπορεί να προκύψουν σημαντικά κενά ως προς το ποιος αναλαμβάνει το κόστος και την ευθύνη.

Το περιστατικό με το Caroline Bezengi

Χαρακτηριστικό παράδειγμα των κινδύνων που δημιουργεί η συγκεκριμένη κατάσταση αποτελεί το περιστατικό με το Caroline Bezengi.

Το πλοίο, που ανήκει στον λεγόμενο σκιώδη στόλο και μετέφερε περίπου 800.000 βαρέλια ρωσικού πετρελαίου, προσέκρουσε το καλοκαίρι σε νάρκη τύπου limpet στα ανοικτά του Ομάν.

Το πλοίο δεν διέθετε την παραδοσιακή ασφάλιση προστασίας και αποζημίωσης (P&I), γεγονός που δημιουργεί σημαντικά ερωτήματα για την κάλυψη των συνεπειών ενός τέτοιου περιστατικού.

Στην προκειμένη περίπτωση, η απουσία συμβατικής ασφαλιστικής κάλυψης ενδέχεται να αφήσει την κυβέρνηση του Ομάν αντιμέτωπη με κόστος εκατομμυρίων δολαρίων που σχετίζεται με τις εργασίες καθαρισμού και αντιμετώπισης των συνεπειών του συμβάντος.

Το περιστατικό καταδεικνύει με τον πλέον χαρακτηριστικό τρόπο το πρόβλημα που περιγράφουν οι μεγαλύτερες ναυτιλιακές χώρες: όσο μεγαλώνει το τμήμα του παγκόσμιου στόλου που λειτουργεί έξω από τα καθιερωμένα συστήματα κανόνων, ασφάλισης και εποπτείας, τόσο αυξάνονται και οι κίνδυνοι που τελικά μεταφέρονται στις ίδιες τις χώρες και στις υποδομές του παγκόσμιου εμπορίου.

Ένα νέο και πιο εύθραυστο σύστημα

Η προειδοποίηση της CSG έρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία η παγκόσμια ναυτιλία βρίσκεται αντιμέτωπη με ταυτόχρονες πιέσεις: πολεμικές συγκρούσεις, γεωπολιτικούς ανταγωνισμούς, κυρώσεις, περιορισμούς στη ναυσιπλοΐα και την άνοδο στόλων που λειτουργούν εκτός των παραδοσιακών πλαισίων.

Για δεκαετίες, το διεθνές εμπόριο στηρίχθηκε στην παραδοχή ότι οι θαλάσσιες οδοί παραμένουν ανοιχτές και ότι τα εμπορικά πλοία μπορούν να διασχίζουν τα σύνορα χωρίς να μετατρέπονται σε εργαλεία γεωπολιτικής πίεσης.

Η παραδοχή αυτή, όμως, δοκιμάζεται πλέον σε πολλαπλά μέτωπα.

Και το διακύβευμα δεν αφορά μόνο τη ναυτιλιακή βιομηχανία. Με πάνω από το 80% του παγκόσμιου εμπορίου να μεταφέρεται διά θαλάσσης, οποιαδήποτε σοβαρή αποσταθεροποίηση των κανόνων που διέπουν τη ναυσιπλοΐα μπορεί να επηρεάσει άμεσα τις εφοδιαστικές αλυσίδες, την ενεργειακή ασφάλεια και τελικά τη λειτουργία της ίδιας της παγκόσμιας οικονομίας.