Η Ευρώπη σείεται. Και η Γαλλία καίγεται.

Ο Αυστριακός καγκελάριος Κλέμενς φον Μέττερνιχ είχε πει, με αφορμή τις επαναστάσεις του 1830, «Όταν η Γαλλία φταρνίζεται, η υπόλοιπη Ευρώπη κρυολογεί». Σήμερα, τον Οκτώβριο του 2026, πέντε χώρες έχουν ήδη μπει στην Γαλλική τροχιά. Επιφανειακά τα αίτια είναι κάπως διαφορετικά. Συνοπτικά στην Γαλλία το πρόβλημα επικεντρώνεται στους μισθούς, στην εκπαίδευση και την ακρίβεια, στην Ιταλία στην έλλειψη στέγης σε συνδυασμό με τα υψηλά ενοίκια και χαμηλά εισοδήματα, στην Πορτογαλία στην διαφθορά, στην έλλειψη στέγης και στην εκπαίδευση , στην Αλβανία στην στέγαση και την διαφθορά, στο Βέλγο στην εκπαίδευση και την οικονομία.

Οι κοινοί παρονομαστές είναι εκεί, όμως, για όποιον η εθελοτυφλία δεν αποτελεί επιλογή. Πρόκειται για ακραία εκδήλωση κοινωνικής δυσαρέσκειας που ουσιαστικά αμφισβητεί τις κυβερνητικές προτεραιότητες. Το κρίσιμο ερώτημα είναι ποιοι είναι οι παράγοντες που οδήγησαν την Γηραιά Ήπειρο σ’ αυτό το σημείο;

Κατά τον Καρλ Μαρξ, οι οικονομικές κρίσεις δεν αποτελούν εξωτερικές διαταραχές ή συγκυριακές δυσλειτουργίες του καπιταλισμού, αλλά εγγενές και αναπόφευκτο χαρακτηριστικό του ίδιου του συστήματος. Ο καπιταλισμός, δηλαδή, αναπαράγει μέσα από την διαρκή συσσώρευση κεφαλαίου τις προϋποθέσεις των επόμενων κρίσεων. Είναι σαφές πως η ανάλυση του που ακολουθεί, με την επικέντρωση της στην υπερπαραγωγή και την πίεση στην κερδοφορία εν πολλοίς δεν ευσταθεί. Αυτό που ισχύει, όμως, είναι πως σήμερα είμαστε σε εποχή συσσώρευσης κεφαλαίου με την διαφορά πως αυτή δεν οδηγεί μόνο στην δημιουργία παραγωγικού δυναμικού αλλά κυρίως στη συσσώρευση ιδιωτικού πλούτου.

Εξαίρεση μπορεί τελικά να αποτελεί ο τομέας της τεχνολογίας, όπου η συσσώρευση κεφαλαίου έχει οδηγήσει σε συνδυασμένη άνοδο παραγωγικού κεφαλαίου και ιδιωτικού πλούτου, οπότε απομένει να δούμε αν θα έχουμε υπερεπενδύσεις, με υπερπαραγωγή που θα οδηγήσει – όπως πολλοί φοβούνται—σε μείωση των κερδών και, έτσι, σε κρίση με την έννοια που της έδωσε ο Μαρξ.

Κατά προσέγγιση από την αρχή της δεκαετίας του 1990 ο καπιταλισμός έχει περάσει σε νέα φάση, όπου η θεμελιώδης αντίφαση του δεν είναι μόνο ότι παράγει ανισότητες αλλά ότι παράγει αυξανόμενο ιδιωτικό πλούτο χωρίς ανάλογη αύξηση της ευημερίας της κοινωνίας. Δημιουργείται έτσι ένας φαύλος κύκλος καθώς η συσσώρευση πλούτου φέρνει οικονομική ισχύ, η οικονομική ισχύς μετατρέπεται σε πολιτική επιρροή και η πολιτική επιρροή διευκολύνει την λειτουργία ενός συστήματος που αναπαράγει τον εαυτό του: περισσότερος ιδιωτικός πλούτος, περισσότερες ανισότητες, περισσότερη πολιτική ισχύς αναπόφευκτα συγκεντρωμένη στον ιδιωτικό πλούτο—καθώς το κράτος έχει περιορίσει ριζικά τον παρεμβατικό του ρόλο.

Η έκρηξη στην Ευρώπη δεν είναι τυχαία. Στην Ευρώπη λειτούργησε στην περίοδο 1945-1975 το κράτος-νυχτοφύλακας με την διανεμητικό του ρόλο, που συνδύασε την οικονομική πολιτική του Keynes με την κοινωνική πολιτική του Beveridge και μαζί νομιμοποίησαν έναν καπιταλισμό που συσσώρευε κεφάλαιο τουλάχιστον σε μεσοπρόθεσμο ορίζοντα, ενώ ταυτόχρονα έκανε πράξη ουσίας την εταιρική κοινωνική ευθύνη. Σήμερα, αντί για παραγωγική επένδυση το κίνητρο του καπιταλισμού είναι το άμεσο λογιστικό κέρδος, το κοινωνικό κράτος είναι ένα φάντασμα του εαυτού του και η εταιρική κοινωνική ευθύνη στην καλύτερη περίπτωση ταυτίζεται με τις δημόσιες σχέσεις.

Πέντε είναι, λοιπόν, οι κρίσιμοι παράγοντες που εξηγούν τον Ευρωπαϊκό Σεισμό.

Πρώτος, η διάρρηξη της σχέσης ανάπτυξης και ευημερίας: η οικονομική ανάπτυξη, ακόμη και όπου επιτυγχάνεται, δεν μεταφράζεται απαραίτητα σε βελτίωση της καθημερινότητας.

Δεύτερος παράγων, η διάρρηξη της προσδοκίας προόδου από γενιά σε γενιά: για την γενιά Ζ και προοπτικά για την γενιά Α, η εκπαίδευση δεν εγγυάται πλέον επαγγελματική ασφάλεια, η εργασία δεν εγγυάται οικονομική αυτονομία και η αποταμίευση δεν εξασφαλίζει πρόσβαση σε κατοικία.

Τρίτος, η αναποτελεσματικότητα του κράτους: οι πολίτες απαιτούν ποιότητα στην εκπαίδευση, την υγεία, τις μεταφορές και την κοινωνική προστασία, ενώ πολλά κράτη δίνουν προτεραιότητα στους ισχυρούς δημοσιονομικούς περιορισμούς.

Τέταρτος, είναι η ευκολία μετατροπής της κοινωνικής αγανάκτησης σε πολιτική σύγκρουση: τα κοινωνικά δίκτυα διευκολύνουν την ταχεία κινητοποίηση και τη διάδοση παραδειγμάτων διαμαρτυρίας από χώρα σε χώρα

Πέμπτος παράγων και ιδιαίτερα σημαντικός, είναι η ουσιαστική απονομιμοποίηση της πολιτικής αντιπροσώπευσης: η άνοδος της εκτελεστικής εξουσίας έχει αποδυναμώσει την δυνατότητα των παραδοσιακών κομμάτων να αντιλαμβάνονται τις εξελίξεις και να μετατρέπουν την κοινωνική διαμαρτυρία σε οργανωμένα πολιτικά αιτήματα και σε θεσμικές λύσεις.

Το τελικό συμπέρασμα είναι, κατά την στήλη, σαφές: ο καπιταλισμός του 21ου αιώνα δεν καλύπτει ούτε τις ανάγκες της καθημερινότητας των πολιτών, δεν ανταποκρίνεται ούτε στο ελάχιστο στις προσδοκίες των νέων και δεν ενδιαφέρεται ούτε κατά διάνοια για το μέλλον. Λειτουργεί σ’ ένα εξαιρετικά βραχύχρονο πλαίσιο και σταδιακά, αλλά με γοργό ρυθμό καταργεί το φιλελεύθερο δημοκρατικό πολίτευμα.