Κριστιάν Ζερβός και Cahiers d’art: Έκθεση-αφιέρωμα στο Μουσείο Μπενάκη

Το 1926, ο κριτικός και εκδότης Κριστιάν Ζερβός ιδρύει στο Παρίσι τα Cahiers d’art, ένα πρωτοποριακό περιοδικό που θα θέσει σε νέο πλαίσιο την πρόσληψη της μοντέρνας τέχνης από το ευρύ κοινό, την οπτική και κειμενική της ερμηνεία, όπως επίσης την ιστορική της αναγωγή σε πολιτισμούς του παρελθόντος. Φιλοσοφία που γίνεται φανερή από τα πρώτα τεύχη του στα οποία συνυπήρχαν η αρχαιολογία και η εθνογραφία με τη μοντέρνα τέχνη, μέσα από μια διαχρονική προσέγγιση που έφερνε σε διάλογο αντικείμενα από διαφορετικές χρονολογικές και γεωγραφικές περιοχές.

Έτσι προϊστορικά κυκλαδικά ειδώλια βρίσκονται δίπλα σε μοντέρνα γλυπτά του Κωνσταντίν Μπρανκούζι ή του Πάμπλο Πικάσο, βυζαντινά ψηφιδωτά συνυπάρχουν με αρχιτεκτονικά σχέδια του Λε Κορμπυζιέ, μινωικές τοιχογραφίες με βιομορφικές συνθέσεις του Χουάν Μιρό, αφρικανικές μάσκες με τις λεπτές φιγούρες του Αλμπέρτο Τζιακομέτι ή τις αφηρημένες συνθέσεις του Βασίλι Καντίνσκι.

Πρόκειται για μια «επανάσταση» που θα προτείνει μια άλλη, διαχρονική αντιμετώπιση της τέχνης. Ιστορικός τέχνης, εκδότης, κριτικός, συλλέκτης, μια μεγάλη μορφή της εποχής του Μοντερνισμού με τεράστια επίδραση στο χώρο της τέχνης στο Παρίσι ο Κριστιάν Ζερβός θα γράψει ιστορία μέσα από τα περίφημα Cahiers d’art, κι αυτήν ακριβώς παρουσιάζει από σήμερα το Μουσείο Μπενάκη Ελληνικού Πολιτισμού με την αφορμή των 100 χρόνων από την ίδρυση του περιοδικού, το 1926.

Διεθνές μάλιστα, το επετειακό αφιέρωμα συντονίζεται από τον εκδοτικό οίκο Cahiers d’Art και τον εκδότη του Staffan Ahrenberg, ενώ συμμετέχουν εκτός από το Μουσείο Μπενάκη, η Peggy Guggenheim Collection στη Βενετία, τρία μουσεία στη Γαλλία, το MDAM – Collection Zervos στο Vézelay, το LUMA Arles και το Musée national Picasso-Paris στο Παρίσι, επίσης το Museum of Modern Art στη Νέα Υόρκη και το Museo Nacional Centrode Arte Reina Sofía στη Μαδρίτη.

Η τέχνη ως βιωμένη εμπειρία

Στο Μουσείο Μπενάκη, την ίδια τη συλλεκτική, μουσειακή και εκδοτική πρακτική μέσω της οποίας τόσο ο Κριστιάν Ζερβός όσο και ο Αντώνης Μπενάκης προσέγγισαν τον παγκόσμιο πολιτισμό όχι ως στατικό αντικείμενο γνώσης, αλλά ως παρούσα, βιωμένη εμπειρία, που παράγει νοήματα στον χρόνο και στον χώρο επιχειρεί να προβάλλει και η έκθεση. Μέσα από μια επιλογή αντικειμένων τα οποία δημοσιεύτηκαν –τα ίδια ή όμοιά τους– στα Cahiers d’ art από το 1926 έως το 1960 προσκαλεί το κοινό να βιώσει το μουσείο με τρόπο ανάλογο προς εκείνον με τον οποίο ο Ζερβός φαντάστηκε κάποτε το περιοδικό: ως ένα δυναμικό πεδίο σχέσεων, αντιπαραθέσεων και νοηματικών ανταλλαγών.

Τα αντικείμενα των συλλογών του Μουσείου Μπενάκη έτσι, τα οποία άλλοτε παρέμεναν αδρανή ή εντάσσονταν σε προθήκες βάσει ιστορικών και εθνογραφικών ταξινομήσεων, ενεργοποιούνται εδώ εκ νέου, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση μιας αφήγησης για το μοντέρνο μέσα από την ερμηνεία των ίδιων των πηγών του.

Την έκθεση «Cahiers d’art 100 χρόνια μέσα από τις συλλογές του Μουσείου Μπενάκη», επιμελούνται οι Πολύνα Κοσμαδάκη και Βασιλική Δανιήλ ενώ τον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό της έχει αναλάβει ο Παύλος Θανόπουλος.

Η πολυχρονική προσέγγιση του Μοντερνισμού

Στο σκεπτικό του Κριστιάν Ζερβός όπως αναπτυσσόταν στα Cahiers d’ art, οι ασπρόμαυρες εικόνες, με τη μοντέρνα αισθητική τους, ενσωμάτωναν έργα από το παρελθόν και το παρόν σε ένα ανοιχτό εικαστικό σύστημα, συνθέτοντας ένα είδος οπτικού δοκιμίου που «έτρεχε» παράλληλα με τα κείμενα με σκοπό να εικονογραφήσει μια διαχρονική, ή καλύτερα πολυχρονική, εκδοχή του αρχαϊκού, κοινή σε κατά τα άλλα διαφορετικούς πολιτισμούς, τον ελληνικό, τον ισλαμικό, τον αιγυπτιακό, τον κινεζικό κ.λπ. Προτείνοντας έτσι, μια πολυχρονική προσέγγιση του Μοντερνισμού, όπου διαφορετικές χρονικότητες και γεωγραφίες συνυπάρχουν και διασταυρώνονται.

Και το σημαντικό είναι, ότι μέσα από αυτή την εκδοτική μεθοδολογία, τα Cahiers d’art έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην «ανακάλυψη» και επανένταξη ελάχιστα γνωστών ή υποτιμημένων ιστορικών περιόδων στο οπτικό λεξιλόγιο της νεωτερικότητας, εφιστώντας την προσοχή καλλιτεχνών όπως ο ΑλμπέρτοΤζιακομέτι, ο Πάμπλο Πικάσο, ο Ανρί Ματίς, ο Κωνσταντίν Μπρανκούζι, ο Βασίλι Καντίνσκι, ο Χουάν Μιρό, ο Πάουλ Κλέε ή ο Ζορζ Μπρακ σε έργα τέχνης από διαφορετικά γεωγραφικά μήκη και πλάτη και διαφορετικές εποχές.

Η διαδρομή της μετάβασης

Η μετάβαση των αντικειμένων από τη λειτουργική τους ένταξη στην καθημερινή ζωή στη διαδικασία της μουσειοποίησής τους και από εκεί στην αναπαραγωγή και ανασημασιοδότησή τους στις σελίδες των Cahiers d’ art βρίσκεται στο επίκεντρο της έκθεσης. Πρόκειται για μια διαδρομή που φωτίζει τον τρόπο με τον οποίο τα έργα αλλάζουν όταν περνούν από τη σφαίρα της τελετουργίας στην υπόσταση του έργου τέχνης, από την τοπική στη διαπολιτισμική ανάγνωση και από την ιστορική αφήγηση στον πολυχρονικό άτλαντα.

Το περιοδικό Cahiers d ’art και οι μουσειολογικές επιλογές του Αντώνη Μπενάκη συνιστούν παραδείγματα αυτής της προσέγγισης καθώς οι σελίδες του περιοδικού και οι συλλογές του Μουσείου λειτουργούν ως μεταφορικά και πραγματικά πεδία σύγκρισης, όπου η αρχαιότητα, η παράδοση και η σύγχρονη τέχνη αλληλεπιδρούν, μετασχηματίζοντας τον τρόπο με τον οποίο γράφεται η ιστορία της τέχνης. Για πρώτη φορά έτσι, αντικείμενα από τις πλούσιες και ετερογενείς συλλογές του Μουσείου Μπενάκη εκτίθενται σε άμεση σχέση με την αναπαραγωγή, την κυκλοφορία και την ερμηνεία τους στις σελίδες των Cahiers d’ art.

Προϊστορικά τεχνουργήματα από τον ελλαδικό χώρο, νεολιθικά αγαλματίδια και αγγεία, βυζαντινές εικόνες, ισλαμικά κεραμικά και ξυλόγλυπτα, ταφικά πορτρέτα από το Φαγιούμ, αρχιτεκτονικά σχέδια, αντικείμενα λαϊκής τέχνης και κινεζικές πορσελάνες παρουσιάζονται ως ενεργοί φορείς νοήματος μέσα σε ένα δυναμικό πεδίο ιστορικών και μορφολογικών συσχετισμών.

Κριστιάν Ζερβός και Αντώνης Μπενάκης

Η έκθεση του Μουσείου Μπενάκη επικεντρώνεται στον παγκόσμιο, πολυχρονικό και διαπολιτισμικό χαρακτήρα του περιοδικού, ο οποίος αντιστοιχεί και συμπίπτει χρονικά με βασικές αξίες του ιδρυτή του Μουσείου, Αντώνη Μπενάκη, σχετικά με τη σημασία των ανταλλαγών μεταξύ πολιτισμών και με μια ευρύτατη αντίληψη της τέχνης που αγκαλιάζει τον κόσμο, υπερβαίνοντας ταυτότητες.

Και οι δύο άλλωστε, Έλληνες και κοσμοπολίτες, ο Κριστιάν Ζερβός και ο Αντώνης Μπενάκης, αντιμετώπισαν τον παγκόσμιο πολιτισμό όχι ως ένα σύνολο απομονωμένων αντικειμένων, αλλά ως ένα ανοιχτό πεδίο ανταλλαγών, όπου η γνώση παράγεται μέσα από τη συνάντηση διαφορετικών πολιτισμών. Αντίληψη που βρίσκεται στον πυρήνα τόσο των Cahiers d’art όσο και του ίδιου του Μουσείου Μπενάκη, του οποίου οι συλλογές συγκροτήθηκαν εξαρχής με μια οικουμενική θεώρηση της τέχνης που υπερβαίνει γεωγραφικά, εθνικά και χρονικά όρια.

Μια βιωματική εγκατάσταση

Στην πράξη, η παρουσίαση των προσεκτικά επιλεγμένων αντικειμένων ενεργοποιείται σε έναν χώρο όπου οι σελίδες του περιοδικού «ζωντανεύουν» στον εκθεσιακό χώρο, μέσα από την εγκατάσταση πολυμέσων «Afterimages: Μικρή αρχαιολογία των πιθανοτήτων» σε επιμέλεια της εικαστικού Ναταλίας Παπαδοπούλου. Εγκατάσταση -ανάθεση του Μουσείου Μπενάκη- που αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο ο Ζερβός διαμόρφωσε μια πρωτοποριακή για την εποχή οπτική πρόταση γύρω από τη συγχρονικότητα και την οικουμενικότητα της τέχνης.

Σχεδιασμένη ειδικά σχεδιασμένη για την έκθεση εξάλλου, αυτή η βιωματική, οπτικοακουστική εγκατάσταση βοηθά τον επισκέπτη να «εισέλθει» στον κόσμο των Cahiers d’art καθώς ο εκθεσιακός χώρος μετασχηματίζεται σε ένα ζωντανό, πολυδιάστατο πεδίο, όπου εικόνα, ήχος, αντικείμενα και θεατής συνυπάρχουν και αλληλεπιδρούν. Στο κέντρο της εγκατάστασης βρίσκεται μια γλυπτική μηχανή προβολής από ημιδιάφανο υλικό, η οποία διαχέει το φως προς όλες τις κατευθύνσεις, προβάλλοντας νέο οπτικό υλικό αντλημένο από τα αντικείμενα, τις σελίδες και τα εξώφυλλα του περιοδικού, σεένα πρισματικό, πολυεπίπεδο περιβάλλον.

Αλλά και ο ήχος βασίζεται σε αποσπάσματα κειμένων από το περιοδικό, επεξεργασμένους ήχους υλικότητας και μουσικά μοτίβα, δημιουργώντας έτσι, έναν «ακουστικό θόλο» που ενισχύει την αίσθηση συγχρονικότητας και διαπολιτισμικής συνύπαρξης. Τα αποσπάσματα αυτά προέρχονται από τους εμβληματικούς τόμους L’art en Grèce (1934) και L’art de la Crète (1956), από δημοσιεύσεις στα Cahiers d’ art, καθώς και από την ανοικτή επιστολή του Ζερβός προς τους έλληνες καλλιτέχνες (Παρίσι, 14 Αυγούστου 1934), η οποία είχε δημοσιευτεί στο περιοδικό 20ος αιώνας.

Η φωνή του Νίκου Αλιάγα, ευγενώς προσφερθέντος επιστρατεύεται μάλιστα, για την απόδοση των κειμένων.

Οι συλλογές, φορείς του Μοντερνισμού

Όπως επισημαίνεται ωστόσο, η έκθεση δεν συνιστά μια αναδρομική αναπαράσταση του εκδοτικού εγχειρήματος του Κριστιάν Ζερβού, αλλά για μια κριτική επανενεργοποίησή του, σε συντονισμό με τις σημερινές συζητήσεις γύρω από τη μη γραμμική ιστορία, τις πολλαπλές νεωτερικότητες και τις διαπολιτισμικές ανταλλαγές.

Η τωρινή παρουσίαση έτσι, επανεξετάζει κριτικά αυτή την κληρονομιά αναγνωρίζοντας το επιστημολογικό εύρος και το ανθρωπιστικό όραμα του προγράμματος του Ζερβού, ενώ ταυτόχρονα αποκαλύπτει τις αντιφάσεις του ιστορικού πλαισίου μέσα στο οποίο αυτό διαμορφώθηκε. Με την προβολή των αντικειμένων του Μουσείου Μπενάκη που πέρασαν από τα Cahiers d’ art, η έκθεση καταδεικνύει πώς οι συλλογές γίνονται φορείς του Μοντερνισμού.

Ειδικά για την έκθεση τέλος, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις του Μουσείου Μπενάκη κατάλογος στην ελληνική και αγγλική γλώσσα, ενώ ένας κεντρικός, συλλογικός τόμος από τις εκδόσεις Flammarion συνοδεύει το επετειακό αφιέρωμα για τα Cahiers d’ art.

Στην έκδοση, όπως και στην έκθεση, περιλαμβάνονται αντικείμενα προερχόμενα από τις συλλογές του Μουσείου Μπενάκη, τα οποία είχαν δημοσιευτεί στο περιοδικό του Zervos συνοδευόμενα από κείμενα των επιμελητριών της έκθεσης, αναλυτικά λήμματα, σελίδες του περιοδικού και εκτενείς αναφορές στους συσχετισμούς μεταξύ των αντικειμένων.

Πληροφορίες

Μουσείο Μπενάκη Ελληνικού Πολιτισμού: Κουμπάρη 1, τηλ. 210 3671000
Έκθεση: «Cahiers d’ art, 100 Χρόνια. Μέσα από τις συλλογές του Μουσείου Μπενάκη»
Διάρκεια: 14 Οκτωβρίου – 24 Ιανουαρίου 2027

Διαβάστε επίσης:

Αλέκος Λεβίδης: Δια βίου ζωγραφική – Έκθεση στο Μουσείο Μπενάκη

Δημοπρασία για μια αμαρυλλίδα – Με την υπογραφή Ουίνστον Τσόρτσιλ

Τα διαμάντια είναι παντοτινά – Η δημοπρασία εκατομμυρίων ενός δακτυλιδιού Bulgari