Η ανακοίνωση της Τουρκίας για τη δημιουργία δύο νέων θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο δεν πρέπει να αντιμετωπιστεί ως μια απλή περιβαλλοντική πρωτοβουλία.

Στη γεωπολιτική, οι χάρτες σπάνια είναι αθώοι.

Όταν μάλιστα περιβαλλοντικές ρυθμίσεις συνδέονται γεωγραφικά με περιοχές στις οποίες υφίστανται αντικρουόμενες θαλάσσιες διεκδικήσεις, η αξιολόγηση δεν μπορεί να περιορίζεται στην οικολογία. Απαιτείται παράλληλη εξέταση του Δικαίου της Θάλασσας, της πρακτικής των κρατών, της γεωπολιτικής στρατηγικής και –κυρίως– των συνεπειών που μπορεί να δημιουργήσει η σταδιακή παγίωση μιας συγκεκριμένης αντίληψης περί δικαιοδοσίας.

Το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι το περιβάλλον αλλά η δικαιοδοσία

Η προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος αποτελεί θεμιτό και επιβεβλημένο στόχο της διεθνούς κοινότητας. Δεν μπορεί, όμως, να χρησιμοποιείται ως νομικό ή πολιτικό όχημα για την έμμεση προβολή δικαιωμάτων σε θαλάσσιες περιοχές των οποίων το καθεστώς δεν έχει οριοθετηθεί ή στις οποίες τρίτο κράτος διαθέτει κυριαρχικά δικαιώματα.

Εδώ απαιτείται μια σημαντική νομική διάκριση.

Άλλο είναι το νομικό καθεστώς της υδάτινης στήλης και άλλο τα κυριαρχικά δικαιώματα του παράκτιου κράτους επί της υφαλοκρηπίδας και, όπου υφίσταται, της Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης.

Κατά συνέπεια, η ελληνική επιχειρηματολογία πρέπει να είναι εξαιρετικά ακριβής: καμία μονομερής τουρκική διοικητική πράξη, κανένας εθνικός χάρτης και κανένα προεδρικό διάταγμα δεν μπορούν από μόνα τους να δημιουργήσουν διεθνώς αναγνωρισμένη κυριαρχία ή κυριαρχικά δικαιώματα, να μεταβάλουν το νομικό καθεστώς μιας θαλάσσιας περιοχής ή να προδικάσουν μελλοντική οριοθέτηση.

Με απλά λόγια:

Ο χάρτης δεν δημιουργεί δικαιώματα.

Από τη «Γαλάζια Πατρίδα» στη διοικητική κανονικοποίηση

Εκεί ακριβώς βρίσκεται, κατά την άποψή μου, το σοβαρότερο στοιχείο της τουρκικής κίνησης.

Η «Γαλάζια Πατρίδα» δεν πρέπει να εξετάζεται αποκλειστικά ως ένας χάρτης ή ως ένα πολιτικό σύνθημα. Αποτελεί ένα ευρύτερο γεωπολιτικό αφήγημα, το οποίο μπορεί να αποκτά σταδιακά χαρακτηριστικά κρατικής πρακτικής μέσα από NAVTEX, έρευνες, στρατιωτικές ασκήσεις, αδειοδοτήσεις, χάρτες, διοικητικές πράξεις και τώρα περιβαλλοντικές χωρικές ρυθμίσεις.

Αν αυτές οι κινήσεις εξεταστούν απομονωμένα, καθεμία μπορεί να εμφανίζεται περιορισμένης σημασίας.

Αν όμως εξεταστούν αθροιστικά, αναδεικνύεται ένας διαφορετικός κίνδυνος: η σταδιακή κανονικοποίηση μιας τουρκικής αντίληψης περί του θαλάσσιου χώρου.

Και αυτό είναι ένα κλασικό εργαλείο γεωπολιτικής πίεσης: όχι κατ’ ανάγκη η άμεση δημιουργία ενός τετελεσμένου, αλλά η συνεχής παραγωγή πράξεων που επιχειρούν να μετατρέψουν μια μονομερή διεκδίκηση σε «κανονικότητα».

Το Διεθνές Δίκαιο και η ελληνική υφαλοκρηπίδα

Η Ελλάδα οφείλει να στηρίξει την αντίδρασή της πρωτίστως στις αρχές του Διεθνούς Δικαίου της Θάλασσας.

Τα δικαιώματα ενός παράκτιου κράτους επί της υφαλοκρηπίδας είναι κυριαρχικά και αποκλειστικά ως προς την έρευνα και εκμετάλλευση των φυσικών πόρων του βυθού και του υπεδάφους και υφίστανται ipso facto και ab initio, χωρίς να απαιτείται προηγούμενη διακήρυξή τους.

Η Τουρκία δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος στη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS). Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι βρίσκεται εκτός του πλαισίου του Διεθνούς Δικαίου. Σημαντικό μέρος των βασικών κανόνων που αφορούν την υφαλοκρηπίδα έχει χαρακτήρα εθιμικού διεθνούς δικαίου.

Ιδιαίτερη σημασία έχει επίσης η αρχή ότι, όταν δεν υπάρχει συμφωνημένη οριοθέτηση μεταξύ κρατών με αντικείμενες ή παρακείμενες ακτές, τα κράτη οφείλουν να επιδιώκουν λύση σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο και να αποφεύγουν ενέργειες που θα μπορούσαν να θέσουν σε κίνδυνο ή να παρεμποδίσουν την επίτευξη τελικής συμφωνίας.

Αυτό είναι ένα από τα πεδία στα οποία η Αθήνα πρέπει να επιμείνει.

Τα θαλάσσια πάρκα δεν μπορούν να αποτελέσουν «Δούρειο Ίππο» κυριαρχίας

Υπάρχει και μία δεύτερη διάσταση που δεν πρέπει να υποτιμηθεί.

Μια προστατευόμενη θαλάσσια περιοχή δεν είναι απλώς μια χρωματισμένη επιφάνεια στον χάρτη. Για να λειτουργήσει πραγματικά, απαιτεί ρυθμιστική και επιχειρησιακή εφαρμογή: έλεγχο δραστηριοτήτων, επιτήρηση, ενδεχόμενους περιορισμούς στην αλιεία ή στη ναυσιπλοΐα, παρακολούθηση, διοικητικές πράξεις και πιθανώς παρουσία κρατικών μέσων.

Άρα το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο:

«Τι σχεδίασε η Τουρκία στον χάρτη;»

Το πραγματικό ερώτημα είναι:

«Τι σκοπεύει να κάνει μέσα σε αυτή την περιοχή και με ποια επίκληση δικαιοδοσίας;»

Εκεί βρίσκεται το όριο μεταξύ μιας πολιτικής διακήρυξης και μιας κίνησης που μπορεί να αποκτήσει επιχειρησιακή και γεωπολιτική διάσταση.

Τι πρέπει να κάνει η Ελλάδα

Η ελληνική απάντηση δεν πρέπει να κινηθεί ούτε στη λογική του πανικού ούτε στη λογική του εφησυχασμού.

Χρειάζεται, κατά την εκτίμησή μου, μια στρατηγική τεσσάρων επιπέδων.

Πρώτον, πλήρης νομική καταγραφή και διεθνής γνωστοποίηση των ελληνικών θέσεων.

Κάθε τουρκική πράξη που μπορεί να ερμηνευθεί ως άσκηση δικαιοδοσίας σε βάρος ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων πρέπει να αντιμετωπίζεται εγκαίρως και τεκμηριωμένα, ώστε να μην υπάρχει ούτε υπόνοια ελληνικής αποδοχής ή ανοχής.

Δεύτερον, ενεργητική διπλωματία.

Ευρωπαϊκή Ένωση, Ηνωμένα Έθνη, σύμμαχοι και διεθνείς οργανισμοί πρέπει να ενημερώνονται με νομικούς χάρτες, συντεταγμένες και συγκεκριμένη τεκμηρίωση. Το ζήτημα δεν πρέπει να εμφανιστεί διεθνώς ως ένας ακόμη «ελληνοτουρκικός πόλεμος χαρτών», αλλά ως ζήτημα σεβασμού των κανόνων του Διεθνούς Δικαίου.

Τρίτον, ελληνική παρουσία στο πεδίο.

Η θαλάσσια πολιτική δεν ασκείται μόνο με ανακοινώσεις υπουργείων. Ασκείται με έρευνα, χαρτογράφηση, περιβαλλοντική πολιτική, επιστημονικά προγράμματα, αλιευτική επιτήρηση, παρουσία των αρμόδιων κρατικών υπηρεσιών και συστηματική άσκηση των δικαιωμάτων που παρέχει το Διεθνές Δίκαιο.

Τέταρτον, αποτρεπτική αξιοπιστία.

Αποτροπή δεν σημαίνει πολεμική ρητορική. Σημαίνει ότι ο άλλος γνωρίζει πως κάθε παράνομη ενέργεια θα έχει προβλέψιμη, συντονισμένη και αποτελεσματική απάντηση – πολιτική, νομική, διπλωματική και, όπου επιβάλλεται στο πλαίσιο του Διεθνούς Δικαίου, επιχειρησιακή.

Η επίκληση στρατιωτικής ισχύος απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή. Το Διεθνές Δίκαιο δεν παρέχει γενικό δικαίωμα χρήσης στρατιωτικής βίας για την αντιμετώπιση κάθε παράνομης διοικητικής ή θαλάσσιας διεκδίκησης. Ο Χάρτης των Ηνωμένων Εθνών θέτει σαφή όρια στη χρήση βίας και κατοχυρώνει το δικαίωμα νόμιμης άμυνας υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις.

Η σοβαρή αποτροπή επομένως δεν χρειάζεται κραυγές. Χρειάζεται ικανότητα, παρουσία και αξιοπιστία.

Τα «ήρεμα νερά» δεν πρέπει να μετατραπούν σε στρατηγική αδράνεια
Η αποκλιμάκωση στις ελληνοτουρκικές σχέσεις είναι επιθυμητή. Κανένα υπεύθυνο κράτος δεν επιδιώκει την ένταση για την ένταση.

Υπάρχει όμως ουσιώδης διαφορά μεταξύ αποκλιμάκωσης και αποτροπής της αντίδρασης απέναντι σε αναθεωρητικές κινήσεις.

Τα «ήρεμα νερά» έχουν αξία μόνο όταν στηρίζονται στον αμοιβαίο σεβασμό του Διεθνούς Δικαίου. Δεν μπορούν να σημαίνουν ότι η μία πλευρά αποφεύγει τις εντάσεις ενώ η άλλη αξιοποιεί την περίοδο ηρεμίας για να συσσωρεύει μονομερείς διοικητικές, χαρτογραφικές ή επιχειρησιακές πράξεις.

Η ελληνική εξωτερική πολιτική επομένως χρειάζεται κάτι περισσότερο από αντιδράσεις μετά από κάθε τουρκική πρωτοβουλία.

Χρειάζεται προληπτική στρατηγική θαλάσσιου χώρου.

Η Ελλάδα πρέπει να περάσει από την αντίδραση στην πρωτοβουλία

Το πραγματικό δίδαγμα από τη νέα τουρκική κίνηση είναι ότι η Ελλάδα δεν πρέπει να επιτρέπει στην Άγκυρα να επιλέγει διαρκώς τον χρόνο, το πεδίο και το αντικείμενο της συζήτησης.

Η χώρα μας χρειάζεται μακροπρόθεσμο σχεδιασμό για το Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο που να συνδυάζει Διεθνές Δίκαιο, θαλάσσια χωροταξία, περιβαλλοντική προστασία, ενεργειακή πολιτική, επιστημονική έρευνα, επιτήρηση και εθνική ασφάλεια.

Διότι στη θάλασσα η κυριαρχία και τα κυριαρχικά δικαιώματα δεν προστατεύονται με επικοινωνιακούς αυτοσχεδιασμούς.

Προστατεύονται με νομική συνέπεια, στρατηγική συνέχεια, κρατική παρουσία και αποτρεπτική αξιοπιστία.

Και εδώ βρίσκεται, τελικά, η ουσία της υπόθεσης:

Η Τουρκία μπορεί να σχεδιάζει όσους μονομερείς χάρτες επιθυμεί. Δεν μπορεί όμως μέσω αυτών να κατασκευάσει δικαιώματα που δεν της παρέχει το Διεθνές Δίκαιο.

Η Ελλάδα από την πλευρά της δεν αρκεί να δηλώνει ότι έχει δικαιώματα.

Πρέπει να διαθέτει τη στρατηγική, την παρουσία και την αξιοπιστία για να τα κατοχυρώνει και να τα υπερασπίζεται.

Ούτε πανικός, λοιπόν, ούτε εφησυχασμός.

Στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο δεν πρέπει να επικρατήσει εκείνος που ζωγραφίζει τον πιο επιθετικό χάρτη. Πρέπει να επικρατήσει το Διεθνές Δίκαιο.