Μεσαιωνικοί θρύλοι για μάγους, βασιλιάδες και το άγιο δισκοπότηρο σε σπάνιο χειρόγραφο 2 εκατομμυρίων λιρών

Ο βασιλιάς Αρθούρος, το ιερό δισκοπότηρο και ο μάγος Μέρλιν. Μύθος, φαντασία και πίστη, όλα μαζί ενσωματωμένα σε ιστορίες, που έθρεψαν την ευρωπαϊκή λογοτεχνία επί αιώνες φθάνοντας ως σήμερα στην λαϊκή κουλτούρα μέσω του κινηματογράφου, του θεάτρου, της τηλεόρασης, της μουσικής. Αλλά όταν κανείς γυρίσει πίσω στο χρόνο μπορεί να συναντήσει αυτό το χειρόγραφο βιβλίο, ηλικίας 700 ετών με το υλικό των θρύλων, που φθάνει σε δημοπρασία σε λίγες μέρες, στις 8 Ιουλίου στον οίκο Christie’s στο Λονδίνο.

Πρόκειται για τον «Άρχοντα της Αποκάλυψης της Λιέγης, Το Δισκοπότηρο του Κλερμόν-Τονέρ», με χρονολόγηση περίπου 1290-1310, το οποίο αφηγείται σε παλαιά γαλλικά τις αρχαίες ιστορίες του βασιλιά Αρθούρου και της αυλής του. Η εκτίμησή του έχει ορισθεί από 1.500.000 ως 2.000.000 λίρες και είναι άλλωστε, το παλαιότερο από τα τρία μόνο γνωστά, που βρίσκονται σε ιδιώτες.

Ο τόμος περιέχει τρεις ξεχωριστές αλλά συνδεδεμένες αφηγήσεις, όλες εικονογραφημένες με ιστορικοποιημένα αρχικά, τις μινιατούρες δηλαδή, που απεικονίζουν επεισόδια από την ιστορία. Το πρώτο κείμενο, γνωστό ως «Ιωσήφ της Αριμαθαίας ή Η Ιστορία του Άγιου Δισκοπότηρου» αφηγείται, πώς το Άγιο Δισκοπότηρο μεταφέρθηκε στη Βρετανία και έγινε αντικείμενο ιπποτικής αναζήτησης.

Στο δεύτερο μέρος την «Ιστορία του Μέρλιν» παρουσιάζεται ο μάγος ως η σκιά πίσω από τον θρόνο του Ούθερ Πέντραγκον, πατέρα του βασιλιά Αρθούρου. Και το τρίτο, γνωστό ως «Σουίτα Βουλγκάτ» αναπτύσσεται ένα είδος βιογραφίας του Μέρλιν στο πλαίσιο μιας αφήγησης των ταραγμένων πρώτων ετών της βασιλείας του Αρθούρου.

Με τις διαστάσεις και το βάρος μιας εκκλησιαστικής Βίβλου, το βιβλίο έχει κάλυμμα κατασκευασμένο από ξύλο και επενδυμένο με βελούδο σε βαθύ πράσινο χρώμα. Οι γωνίες του είναι βαριές και ορειχάλκινες, με την καθεμιά τους διακοσμημένη με βικτωριανή αισθητική ενώ και στο μπροστινό εξώφυλλο οι δύο συνδετήρες είναι από το ίδιο κίτρινο μέταλλο. Πρόκειται για κουμπώματα, που έκλειναν ερμητικά το βιβλίο σαν σε μπαούλο, διότι προφανώς και το περιεχόμενό του ήταν πολύτιμο. Τέλος επιχρυσωμένα ανάγλυφα γράμματα στη ράχη αποκαλύπτουν το θέμα του: Το μυθιστόρημα του Αρθούρου.

Ποιος έφτιαξε το μύθο;

Το εναρκτήριο μέρος ενός πολύ μεγαλύτερου κύκλου Αρθουριανής λογοτεχνίας, που περιλαμβάνει τον έρωτα του Λάνσελοτ για την Γκουίνεβιρ, την πτώση του Μέρλιν και τον θάνατο του Αρθούρου αποτελούν τα τρία ρομαντικά μυθιστορήματα του βιβλίου. Τέτοιοι θρύλοι, καταγεγραμμένοι σε διάφορες επικαλυπτόμενες εκδοχές ήταν εξαιρετικά δημοφιλείς στη Γαλλία του πρώιμου Μεσαίωνα – κάτι σαν τα μπεστ σέλερ της εποχής τους – και συνέχισαν να έχουν απήχηση έως και τον 17ο αιώνα, όταν έγινε αυτή η βαριά βιβλιοδεσία για τον ιδιοκτήτη του χειρογράφου, τον Σαρλ-Ανρί ντε Κλερμόν-Τονέρ.

Ποιος όμως έγραψε την εκδοχή της ιστορίας σε αυτό το βιβλίο; Είναι γνωστό στους ειδικούς, ότι ο Ιωσήφ και ο Μέρλιν είναι διασκευές επικών ποιημάτων, που συνέλαβε στις αρχές του 13ου αιώνα ο Ρομπέρ ντε Μπορόν, ένας συγγραφέας ρομαντικών μυθιστορημάτων από την ανατολική Γαλλία.

Σε ένα είδος προλόγου για τον Ιωσήφ της Αριμαθαίας ο Ρομπέρ λέει, ότι απλώς μετέφρασε από τα λατινικά ένα έργο, που ο ίδιος ο Χριστός υπαγόρευσε σε έναν ανώνυμο ερημίτη. Ισχυρίζεται, με άλλα λόγια, ότι η ιστορία του είναι ιστορικό γεγονός και ότι φέρει τη σφραγίδα θεϊκής αυθεντίας. Και όσο για το τρίτο κείμενο είναι γραμμένο από έναν ανώνυμο συγγραφέα, που μπορεί να εργάστηκε με το σχέδιο του Ρομπέρ ντε Μπορόν ή να ανέλαβε ο ίδιος να ολοκληρώσει την ιστορία.

Και οι τρεις αφηγήσεις ωστόσο, φέρουν στοιχεία της διαλέκτου της Λωρραίνης: Συγκεκριμένα το Δισκοπότηρο του Κλερμόν-Τονέρ μιλάει με γλώσσα, που είναι πολύ πιθανό να είναι του ίδιου του Ρομπέρ. Ενώ βέβαια υπάρχει, κατά τους ιστορικούς η ισχυρή πιθανότητα να είναι το Άγιο Δισκοπότηρο εξ ολοκλήρου προϊόν της φαντασίας του Ρομπέρ ντε Μπορόν.

Ένα αμφιλεγόμενο δισκοπότηρο

Μερικές δεκαετίες νωρίτερα ο ποιητής Κρετιέν ντε Τρουά είχε γράψει μία ιστορία για το δισκοπότηρο υπονοώντας, ότι πρόκειται απλώς για μια επίπεδη πιατέλα, κατάλληλη για το σερβίρισμα ψαριών! Ένα τεχνούργημα δηλαδή, κάπως μυστηριώδες και περίεργο αλλά όχι ιερό. Για αυτόν ήταν απλώς ένα τυχαίο κομμάτι ασημικών.

Το μεγάλο αφηγηματικό άλμα του Robert de Boron ήταν επομένως, να προσφέρει το δισκοπότηρο ως μια αγιασμένη ιστορία. Γιατί είναι ο πρώτος συγγραφέας που λέει, ότι πρόκειται για το κύπελλο, που χρησιμοποίησε ο Χριστός στο Μυστικό Δείπνο. Ισχυριζόμενος επιπλέον, ότι ο Ιωσήφ από την Αριμαθαία, ο οποίος στη Βίβλο οργάνωσε την ταφή του Ιησού, έλαβε το δισκοπότηρο από το χέρι του Πόντιου Πιλάτου και το χρησιμοποίησε για να συλλέξει μερικές σταγόνες αίματος από το σταυρωμένο σώμα του Χριστού.

Η φαντασία του Ντε Μπορόν μετέτρεψε έτσι, ένα ασήμαντο πιάτο σε αντικείμενο ισχύος. Το όραμά του για το δισκοπότηρο γρήγορα ενσωματώθηκε στον μύθο του Αρθούρου και παραμένει ένα αναμφισβήτητο στοιχείο της ιστορίας πολλούς αιώνες αργότερα.

Σύγχρονες μυθοπλασίες έτσι, από τον Ιντιάνα Τζόουνς και την «Τελευταία Σταυροφορία» μέχρι τον «Κώδικα Ντα Βίντσι», και συγγραφείς από τον Τέρενς Χ. Γουάιτ ως τους Μόντι Πάιθονς, όλοι οφείλουν ένα ευχαριστώ στο μυθιστορηματικό μυαλό του Ρομπέρ ντε Μπορόν.

Το μήνυμα όμως – κύπελλο ή δισκοπότηρο- δεν έφθασε στους καλλιτέχνες, που το εικονογράφησαν, καθώς όπου εμφανίζεται στα αρχικά σχέδια μοιάζει με ασαφές αρτοφόριο. Και αυτό, ίσως ήταν ένας τρόπος των καλλιτεχνών να τονίσουν την αινιγματική του φύση ενώ παράλληλα παρέκαμπταν και το γεγονός, ότι δεν ήξερα.ν πώς ακριβώς έπρεπε να μοιάζει.

Οι μικρές ιστορίες

Συνολικά 126 ιστορικοποιημένα αρχικά υπάρχουν στα 241 φύλλα του Δισκοπότηρου Κλερμόν-Τονέρ αποτελώντας μια σημαντική προσθήκη στο βιβλίο. Ζωγραφίστηκαν στο Μετς, όπου γράφτηκε το χειρόγραφο και φαίνεται να ήταν έργο μιας ομάδας, που συνδέεται με έναν καλλιτέχνη, γνωστό ως ο «Δάσκαλος της Αποκάλυψης της Λιέγης». Κάθε αρχικό είναι μία ζωντανή και διακριτικά πνευματώδης εικόνα, ένα στιγμιότυπο σε μικρογραφία μιας σκηνής, που περιγράφεται στο κείμενο.

Για παράδειγμα στο πρώτο βιβλίο υπάρχει ο Ιωσήφ από την Αριμαθαία ξαπλωμένος στο κρεβάτι και κοιτάζοντας έναν άγγελο, που αιωρείται από πάνω του ενώ τον διατάζει να κάνει έναν γιο. Η σύζυγός του ξαπλωμένη δίπλα του κοιμάται βαθιά αγνοώντας την απόκοσμη παρουσία στην κρεβατοκάμαρά της. Παρακάτω υπάρχει μια εικόνα του Νασιέν, ενός προπάτορα του ιππότη Γκάλαχαντ, ο οποίος βρίσκεται αποκλεισμένος σε ένα μαγικό νησί, το οποίο περιστρέφεται γύρω από τον άξονά του σαν καρουζέλ. Γι΄αυτό και μπορεί να κοιμηθεί μόνο με το κεφάλι του ακουμπισμένο στην παλάμη του, καθώς η κίνηση του νησιού αναταράσσει την πράσινη θάλασσα γύρω του.

Υπάρχουν όμως, και πολλά αρχικά, που απεικονίζουν τον μάγο Μέρλιν, τον οποίο οι εικονογράφοι έχουν αγκαλιάσει με ενθουσιασμό για τη θαυματουργή του ικανότητα να παίρνει την εμφάνιση άλλων ζωντανών όντων. Ένα αρχικό «Κ» έτσι, δείχνει τον Μέρλιν με τη μορφή ελαφιού, να περνάει τρέχοντας δίπλα από το τραπέζι μιας πριγκίπισσας που ονομάζεται Άβεναμπλ ενώ η ίδια και η συνοδεία της κοιτάζουν το αχαλίνωτο ζώο ρίχνει ένα ποτήρι κρασί στο πάτωμα.

Σε μια άλλη μικρογραφία ο Μέρλιν απεικονίζεται ως ένας ταπεινός βοσκός, που καλεί δύο αδιάφορους φρουρούς στα τείχη του Κάμελοτ ενώ τα πρόβατά του παρατάσσονται στα πόδια του σε μια απίστευτα ευθεία γραμμή. Ενώ είκοσι σελίδες αργότερα, ο Μέρλιν πάλι, έχει μεταμορφωθεί σε μαύρο ιππότη πάνω σε ένα μαύρο άλογο οδηγώντας το ιππικό του Αρθούρου στη μάχη. Κρατάει ψηλά ένα λάβαρο, που έχει μεταμορφώσει σε δράκο, ο οποίος εκτοξεύει ένα ποτάμι κόκκινης φωτιάς στο άδειο πάνω περιθώριο της σελίδας.

Ένας μάγος αρχέτυπο

Ο Μέρλιν που περιγράφεται στο Δισκοπότηρο του Κλερμόν-Τονέρ είναι το αρχέτυπο ενός μάγου: Ακατάβλητος, στρατηγικός, διορατικός και με γκρίζα γενειάδα. Σχεδόν όλοι οι μάγοι της παγκόσμιας λογοτεχνίας εξάλλου, από τον Πρόσπερο του Σαίξπηρ μέχρι τον Γκάνταλφ και τον Ντάμπλντορ έχουν μια «οικογενειακή» ομοιότητα με τον μεσαιωνικό μάγο του Κάμελοτ. Ωστόσο, ο Μέρλιν του Ρομπέρ ντε Μπορόν είναι ένας πιο περίπλοκος χαρακτήρας. Σε ένα μικρό επεισόδιο έτσι, γελάει με έναν χωρικό που έχει ξοδέψει χρήματα σε δέρματα για να επιδιορθώσει τα παπούτσια του, κι αυτό επειδή η υπερφυσική του διορατικότητα του λέει, ότι ο άνθρωπος δεν θα ζήσει αρκετά για να τα φορέσει.

Αυτός λοιπόν, ο πολύπλευρος, κάπως δυσοίωνος χαρακτήρας είναι ίσως η άλλη μεγάλη συμβολή του Ρομπέρ ντε Μπορόν στον θρύλο του δισκοπότηρου. Γιατί σε αυτή την αφήγηση, η σκοτεινή πλευρά του Μέρλιν έχει τις ρίζες της στο γεγονός, ότι πατέρας του ήταν ένας δαίμονας, που εξαπάτησε την ανυποψίαστη μητέρα του. Το χάρισμά του έτσι, για μεταμόρφωση προέρχεται από αυτήν την δαιμονική πηγή, και μόνο η ενάρετη φύση της μητέρας του, του επιτρέπει να το χρησιμοποιήσει και για καλό – αν και όχι εξ ολοκλήρου και όχι πάντα. Χάρις στην μαγεία του εξάλλου, θα μπορέσει ο Ούθερ Πέντραγκον να αποπλανήσει τη σύζυγο του δούκα Τίντατζελ κι από αυτή τη συνεύρεση να προκύψει το αγόρι που θα γινόταν ο βασιλιάς Αρθούρος.

Το καλό και το κακό είναι έτσι, άρρηκτα συνδεδεμένα και όχι μόνο στις σελίδες περγαμηνής αυτού του βιβλίου αλλά και στην ψυχή του Μέρλιν. Κι εκεί ίσως βρίσκεται η γοητεία της Αρθουριανής παράδοσης, ο λόγος που οι ιστορίες, τις οποίες αφηγείται το Δισκοπότηρο του Κλερμόν-Τονέρ εξακολουθούν να είναι γνωστές και να διαβάζονται ως σήμερα.

Διαβάστε επίσης:

Κομψότητα, αίγλη και ομορφιά – Ο λαμπερός κόσμος μιας σταρ σε δημοπρασία

Christie’s The Paris Edit: Δημοπρασία τσαντών Hermès, Chanel και Dior άγγιξε τα 6 εκατομμύρια

Ένας διάλογος με λέξεις και εικόνες – Πρωτότυπη έκθεση στο Μουσείο Τσόκλη