Ουκρανία: Ένας «ξεχασμένος» πόλεμος

Οι δηλώσεις του Ρώσου προέδρου Βλαντίμιρ Πούτιν για την Ουκρανία προκάλεσαν τις τελευταίες ημέρες μια σειρά από ερωτήματα.

Αρχικά, δημιουργήθηκε η εντύπωση ότι η αναφορά του σε πιθανή ειρηνευτική διευθέτηση συνιστούσε ένα άνοιγμα προς το Κίεβο. Λίγες ώρες αργότερα, η κατηγορηματική του τοποθέτηση ότι δεν βλέπει λόγο για συνάντηση με τον Ουκρανό πρόεδρο Βολοντίμιρ Ζελένσκι έδωσε την εντύπωση μιας αναδίπλωσης.Η εικόνα αυτή, ωστόσο, ίσως είναι παραπλανητική.

Οι δηλώσεις του Πούτιν δείχνουν ότι η ρωσική θέση δεν μεταβλήθηκε ουσιαστικά. Ο Ρώσος πρόεδρος δεν δήλωσε ότι είναι έτοιμος να ξεκινήσει μια νέα διαδικασία διαπραγματεύσεων με το Κίεβο. Αντιθέτως, επέλεξε να αναφερθεί επανειλημμένα στις συζητήσεις που είχε με τον Αμερικανό πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ στην Αλάσκα.

«Είμαστε πλήρως έτοιμοι και επιθυμούμε να επιτύχουμε συμφωνία με την Ουκρανία με ειρηνικά μέσα, στη βάση όσων συζητήσαμε με τον Πρόεδρο Τραμπ στο Anchorage», δήλωσε. Και πρόσθεσε ότι η Ρωσία αποδέχεται τους συμβιβασμούς που συζητήθηκαν τότε και ότι πλέον «είναι απαραίτητο και η ουκρανική πλευρά να αποδεχθεί αυτούς τους συμβιβασμούς». Ο Πούτιν δεν παρέπεμψε σε κάποια νέα πρωτοβουλία με τον Ζελένσκι. Δεν μίλησε για νέο πλαίσιο συνομιλιών. Επέλεξε να παραπέμψει σε μια αμερικανορωσική συνάντηση, υποστηρίζοντας ουσιαστικά ότι η βάση μιας πιθανής συμφωνίας υπάρχει ήδη.

Λίγες ώρες αργότερα ακολούθησε η δημόσια απάντησή του στην ανοιχτή επιστολή του Ζελένσκι. Ο Ουκρανός πρόεδρος είχε προτείνει απευθείας συνάντηση κορυφής, υποστηρίζοντας ότι «οι ηγέτες λύνουν τα βασικά ζητήματα» και καλώντας τον Ρώσο ομόλογό του να ορίσουν ημερομηνία συνάντησης. Η επιστολή όμως δεν ήταν μόνο πρόσκληση σε διάλογο. Περιείχε και προσωπικές αιχμές. Ο Ζελένσκι απέδωσε προσωπικά στον Πούτιν την ευθύνη για τον πόλεμο, γράφοντας ότι «αυτός ο πόλεμος είναι προσωπική σου επιλογή». Παράλληλα υποστήριξε ότι η ρωσική κοινωνία αρχίζει να κουράζεται από το κόστος της σύγκρουσης, τις απώλειες και τις οικονομικές επιπτώσεις.

Ο Πούτιν χαρακτήρισε την επιστολή προσβλητική και διερωτήθηκε δημοσίως αν είχε στόχο να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις μιας συνάντησης ή ακριβώς να την αποτρέψει. «Νομίζω το δεύτερο», είπε χαρακτηριστικά. Στη συνέχεια ήρθε η φράση που κυριάρχησε στα διεθνή μέσα ενημέρωσης: «Δεν βλέπω το νόημα μιας συνάντησης». Ωστόσο η συνέχεια της δήλωσης είναι εξίσου σημαντική. Ο Ρώσος πρόεδρος δεν απέκλεισε μια μελλοντική συνάντηση. Αντίθετα εξήγησε ότι προηγουμένως πρέπει να υπάρξει ουσιαστική εργασία από τους διαπραγματευτές. «Ας εργαστούν οι ειδικοί και ας καταλήξουν σε κάποιες λύσεις. Μετά από αυτό μπορούμε να συναντηθούμε», δήλωσε.

Από αυτή την άποψη, η φαινομενική αντίφαση μεταξύ των δύο τοποθετήσεων είναι μικρότερη από όσο παρουσιάστηκε αρχικά. Στην πραγματικότητα, η ρωσική θέση παρέμεινε σταθερή: η συνάντηση κορυφής δεν αποτελεί αφετηρία της διαδικασίας αλλά την κατάληξή της.

Το ενδιαφέρον είναι ότι όλα αυτά συμβαίνουν σε μια περίοδο κατά την οποία η διεθνής προσοχή έχει μετακινηθεί αλλού. Η κρίση στη Μέση Ανατολή, οι εξελίξεις γύρω από το Ιράν, η αντιπαράθεση ΗΠΑ–Κίνας και οι νέες ενεργειακές ισορροπίες έχουν περιορίσει σημαντικά τον χώρο που καταλαμβάνει η Ουκρανία στη διεθνή ατζέντα.

Σε αυτό το πλαίσιο, οι δηλώσεις Πούτιν μπορούν να ερμηνευθούν με περισσότερους από έναν τρόπους. Η πρώτη και πιο προφανής ερμηνεία είναι ότι επιχείρησε να εμφανιστεί ως ηγέτης που δεν απορρίπτει τη διπλωματία, χωρίς όμως να εγκαταλείπει καμία από τις βασικές ρωσικές θέσεις. Υπάρχει όμως και μια δεύτερη ανάγνωση.

Ο Πούτιν θα μπορούσε να μιλήσει για συνομιλίες με την Ουκρανία ή για προηγούμενες διπλωματικές πρωτοβουλίες. Αντί γι’ αυτό, επέλεξε να επαναφέρει στο προσκήνιο μια συνάντηση με τον Αμερικανό πρόεδρο. Το ίδιο ισχύει και για τα σχόλιά του σχετικά με τον Ζελένσκι. Αναφερόμενος ειρωνικά στην εμφάνιση και στα ρούχα του Ουκρανού προέδρου, επανέφερε στη μνήμη του κοινού ένα περιστατικό που συνδέθηκε άμεσα με την αμερικανική πολιτική σκηνή και τη σχέση Ουάσιγκτον–Κιέβου. Από αυτή την οπτική, το πραγματικό μήνυμα ίσως δεν απευθυνόταν πρωτίστως στο Κίεβο αλλά στην Ουάσιγκτον. Η υπόθεση αυτή δεν μπορεί να αποδειχθεί. Ωστόσο εξηγεί καλύτερα μια σειρά από φαινομενικές αντιφάσεις. Αν ο Πούτιν ήθελε απλώς να απορρίψει μια συνάντηση με τον Ζελένσκι, δεν χρειαζόταν να αναφερθεί στην Αλάσκα. Αν ήθελε να εγκαινιάσει μια νέα ειρηνευτική διαδικασία, δεν θα υποβάθμιζε δημόσια τη σημασία μιας συνάντησης κορυφής. Αντίθετα, φαίνεται να υπενθυμίζει ότι, παρά τις νέες κρίσεις, τα βασικά ζητήματα που βρίσκονταν στο τραπέζι πριν από έναν χρόνο παραμένουν ανοιχτά.

Αυτό είναι ίσως και το βαθύτερο νόημα της υπόθεσης. Ο πόλεμος στην Ουκρανία δεν βρίσκεται πλέον στο επίκεντρο της παγκόσμιας προσοχής όπως το 2022 ή το 2023. Ωστόσο εξακολουθεί να επηρεάζει καθοριστικά τις σχέσεις Ρωσίας–ΗΠΑ, την πολιτική κυρώσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τις ενεργειακές ροές προς την Ευρώπη και τις επενδυτικές αποφάσεις δισεκατομμυρίων δολαρίων στον τομέα του πετρελαίου και του φυσικού αερίου.

Γι’ αυτό και μια πραγματική μεταβολή της ρωσικής στάσης θα είχε πολύ ευρύτερες συνέπειες από μια απλή συνάντηση με τον Ζελένσκι. Θα μπορούσε να επηρεάσει την πορεία των κυρώσεων, τις προοπτικές επανέναρξης εμπορικών σχέσεων μεταξύ Ρωσίας και Ευρώπης, τις παραδοχές πάνω στις οποίες στηρίχθηκαν τα τελευταία χρόνια οι ευρωπαϊκές ενεργειακές πολιτικές, αλλά και τις στρατηγικές επιλογές των Ηνωμένων Πολιτειών σε μια περίοδο όπου η προσοχή τους μετατοπίζεται προς την Ασία και τη Μέση Ανατολή.

Υπό αυτή την έννοια, η «αναδιαμόρφωση της γεωπολιτικής ατζέντας» δεν σημαίνει απαραίτητα το τέλος του πολέμου. Σημαίνει ότι η Ουκρανία θα επέστρεφε στο κέντρο των διεθνών εξελίξεων, υποχρεώνοντας όλες τις μεγάλες δυνάμεις να επανεξετάσουν αποφάσεις που μέχρι σήμερα θεωρούνταν δεδομένες. Ίσως τελικά αυτό να ήταν το βασικό μήνυμα των δηλώσεων Πούτιν. Όχι ότι επίκειται μια συμφωνία, αλλά ότι ο πόλεμος που πολλοί θεωρούν πλέον δεδομένο ή ξεχασμένο εξακολουθεί να έχει τη δυνατότητα να επηρεάζει τις σημαντικότερες γεωπολιτικές και οικονομικές ισορροπίες του πλανήτη.

Και κυρίως να υπενθυμίζει ότι η σύγκρουση στην Ουκρανία δεν αποτελεί μια διμερή διαφορά μεταξύ Μόσχας και Κιέβου. Οι αναφορές του Ρώσου προέδρου στην Αλάσκα και στον Ντόναλντ Τραμπ, όπως και οι επανειλημμένες αναφορές του Βολοντίμιρ Ζελένσκι στις Ηνωμένες Πολιτείες, στους διεθνείς εγγυητές και στις παγκόσμιες εξελίξεις, δείχνουν ότι και οι δύο πλευρές αντιλαμβάνονται τη σύγκρουση ως μέρος ενός ευρύτερου γεωπολιτικού πλαισίου.

Ίσως, τελικά, αυτό να είναι το μοναδικό σημείο στο οποίο συμφωνούν σήμερα ο Βλαντίμιρ Πούτιν και ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι.