«Έπρεπε να συνθέσω μερικά νέα μέρη»: Μοναδική χειρόγραφη παρτιτούρα του Μπετόβεν σε δημοπρασία

«Και σχεδόν είχα φτάσει εδώ όταν γνώρισα έναν θεατρικό διευθυντή, που χτίζει ένα θέατρο στη Βιέννη, το οποίο ανοίγει με μία από τις συνθέσεις μου. Γι’ αυτό για να τον ευχαριστήσω, έπρεπε να συνθέσω μερικά νέα μέρη».

Ήταν 13 Σεπτεμβρίου του 1822 όταν ο Λούντβιχ βαν Μπετόβεν έγραφε αυτές τις λέξεις από τη λουτρόπολη του Μπάντεν όπου βρισκόταν για θεραπεία, στον εκδότη του Κ.Φ. Πέτερς στη Λειψία. Και μέσα σε ελάχιστο χρόνο δουλεύοντας πυρετωδώς ως τα τέλη Σεπτεμβρίου είχε συνθέσει την ουβερτούρα για το έργο του «Die Weihe des Hauses», γνωστό στα ελληνικά ως «Τα εγκαίνια του Οίκου». Τώρα το χειρόγραφο προσχέδιο αυτής της εισαγωγής, τέσσερεις σελίδες για την ακρίβεια φθάνουν σε δημοπρασία από τον οίκο Sotheby’s ως ένα από τα πολύτιμα αντικείμενα της συλλογής των εκκεντρικών συλλεκτών Κρίστοφερ Κόουν και Στάνλεϊ Τζ. Σίγκερ, οι οποίοι έφυγαν από τη ζωή το 2011.

Γραμμένο με μολύβι και μελάνι και αδημοσίευτο ως σήμερα, το προσχέδιο είναι το πιο εκτενές χειρόγραφο του Μπετόβεν που κυκλοφόρησε εδώ και δύο δεκαετίες, όπως αναφέρει ο Sotheby’s, που το έχει περιλάβει στη δημοπρασία. η οποία θα διεξαχθεί από τις 23 Ιουνίου ως τις 7 Ιουλίου. Όσον αφορά την εκτίμησή του φθάνει έως και 200 λίρες (231.000 ευρώ).

Η οβερτούρα των «Εγκαινίων του Οίκου» είναι ένα από τα τρία έργα μεγάλης κλίμακας για ορχήστρα, που έγραψε ο Μπετόβεν κατά την τελευταία του δεκαετία, με τα άλλα δύο, το «Μίσα Σολέμνις» και την «Ενάτη συμφωνία» να ορίζονται ως τα μεγαλύτερα αριστουργήματα του συνθέτη. Όπως υποδηλώνει ο τίτλος, ανατέθηκε για τα εγκαίνια του πρόσφατα ανακαινισμένου Θεάτρου Γιόζεφστατ στη Βιέννη από τον θεατρικό διευθυντή Καρλ Φρίντριχ Χένσλερ, μια πρεμιέρα που σηματοδότησε την τελευταία εμφάνιση του συνθέτη στο πόντιουμ.

Γιατί ο ίδιος ο Μπετόβεν διηύθυνε την πρώτη παράσταση, παρά την τότε σοβαρή απώλεια της ακοής του, βοηθούμενος από το δεξί του χέρι στο θέατρο Kaplellmeister, Φραντς Γκλίζαρ, ο οποίος στη συνέχεια τον αντικατέστησε στις μεταγενέστερες παραστάσεις. Ως επικεφαλής βιολιστής εξάλλου, ήταν ο αυτοαποκαλούμενος βοηθός επίσης ,του Μπετόβεν Άντον Σίντλερ. Μια συγκινητική αφήγηση της πρεμιέρας μάλιστα, αναφέρεται από τον Γκλίζαρ στην αποσπασματικά σωζόμενη αυτοβιογραφία του.

Η συγκινητική πρεμιέρα

«Την ημέρα της πρεμιέρας αυτού του έργου, την οποία ο διάσημος δάσκαλος διεξήγαγε ο ίδιος», όπως γράφει «μου ανατέθηκε κατόπιν αιτήματός του να τον βοηθήσω, καθώς του έκλεψαν δυστυχώς την ακοή. Απλώς δεν μπορούσε να κάνει χωρίς βοήθεια… Συγκινήθηκα βαθιά όταν ξαφνικά μου ζήτησε με οδυνηρά ταραγμένη φωνή κατά τη διάρκεια της εξέλιξης της όπερας να διευθύνω ένα πολύ δύσκολο ρετσιτατίβο στη θέση του.

Στον επόμενο σταθερό ρυθμό τον άφησα να συνεχίσει αλλά όταν φώναξε, με δάκρυα στα μάτια «Δεν μπορώ να ακούσω τις λέξεις», ανταποκρίθηκα στην υπόδειξη και καθοδήγησα την ορχήστρα κατά τη διάρκεια δύσκολων περασμάτων… Όπως βεβαιώθηκε αργότερα, σε ένα, τουλάχιστον σημείο κρατούσα εν αγνοία μου το χέρι του μεγάλου δασκάλου, μέχρι που το πλοίο βρήκε και πάλι ομαλά την πορεία του. Θα μπορούσε κανείς αστειευόμενος να υποθέσει, ότι εκείνη τη στιγμή είχα οδηγήσει τον ίδιο τον μεγάλο δάσκαλο».

Όπως σημειώνει επίσης ο Γκλίζαρ στη συνέχεια, η οβερτούρα εκτελέστηκε αρκετές φορές με μεγάλη επιτυχία και κυρίως στη θρυλική συναυλία του Μπετόβεν στις 7 Μαΐου 1824 στο Kärntnertortheater στη Βιέννη, όπου δόθηκε και η πρώτη συναυλία της Ένατης Συμφωνίας του. Αυτή ήταν και η εξόχως σημαντική περίσταση, κατά την οποία ο κωφός συνθέτης, με την πλάτη του γυρισμένη στο κοινό και αγνοώντας τα θορυβώδη χειροκροτήματα χρειάστηκε τη μεσολάβηση της κοντράλτο Καρολάιν Ούνγκερ, η οποία περπάτησε προς το μέρος του και τον γύρισε απαλά για να αντιληφθεί και δεχτεί τις ζητωκραυγές του κοινού.

Φόρος τιμής στον Χέντελ

Ένα από τα πιο συναρπαστικά ορχηστρικά έργα του Μπετόβεν θεωρείται αυτή η οβερτούρα, με την επισήμανση μάλιστα, ότι πρόκειται για έναν φόρο τιμής του συνθέτη στον Χέντελ, τον μουσικό που σεβόταν πάνω από όλους τους άλλους και του οποίου τα έργα μελετούσε. Υιοθετώντας το περίγραμμα του μπαρόκ γαλλικού ανοίγματος, αποτελείται από μια αργή εισαγωγή, γεμάτη με χαρακτηριστικούς διακεκομμένους ρυθμούς, που ακολουθείται από ένα ακαταμάχητο fugal allegro, το οποίο θεωρείται, ότι μπορεί να είχε επηρεαστεί από ένα παρόμοιο της εισαγωγής του «Σολομώντα» του Χέντελ.

Το συγκεκριμένο χειρόγραφο επιπλέον, τεκμηριώνει τις προσπάθειες του Μπετόβεν στην αργή εισαγωγή. Ιδιαίτερα εντυπωσιακά χαρακτηριστικά εξάλλου, είναι οι διαγραφές και οι διορθώσεις του στις σελίδες, στα τύμπανα με μελάνι και στα μπάσο με μολύβι.

Πέρα όμως από την ιστορία της εκτέλεσης του έργου ενδιαφέρουσα είναι και η προέλευση του χειρογράφου, που για περισσότερα από τριάντα χρόνια ανήκε στη μεγάλη τραγουδίστρια όπερας του 19ου αιώνα, Τζένι Λιντ, την λεγόμενη και «Σουηδικό Αηδόνι».

Διαβάστε επίσης 

Τι είναι πράσινο και πετάει νερό; Ένας βάτραχος μερικών εκατομμυρίων

Αρρενωπότητα, θάρρος, μαχητικότητα – Οι πολλές συμβολισμοί του αρχαίου πετεινού 

Γαλλία: Εκλάπη ξανά η «χρυσή» μπανάνα του Μαουρίτσιο Κατελάν – Μήνυση κατ’ αγνώστων