ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
ηΠοια μπορεί να ήταν η σχέση των Μυκηναίων με την Βόρεια Ευρώπη; Ας μη βιαστεί κανείς να απαντήσει, ότι δεν μπορεί καν να υφίστατο. Γιατί τα αρχαιολογικά ευρήματα, που έρχονται από την Προϊστορική εποχή μας διαψεύδουν.
Είναι δύο μικρά χρυσά αντικείμενα του 12ου – 11ου αιώνα π.Χ. που βρέθηκαν στην Κεφαλονιά και ανατρέπουν τις βεβαιότητές μας, καθώς πάνω τους απεικονίζονται ηλιακά σύμβολα που απαντώνται στην Κεντρική και Βόρεια Ευρώπη. Μοτίβα, που στην Εποχή του Χαλκού είχαν ισχυρή κοσμολογική και θρησκευτική σημασία σε όλες αυτές τις περιοχές καθώς σχετίζονταν με την πορεία του ήλιου στον ουρανό και ακόμη με κάποια ηλιακή θεότητα.
Και όπως σημειώνει η αρχαιολόγος δρ Χριστίνα Σουγιουτζόγλου – Χέιγουντ , πρόκειται για διακοσμητικά στοιχεία, που συνιστούν εκδηλώσεις τόσο του φαινομένου της «παγκοσμιοποίησης» -ακόμη και σε εκείνη την πρώιμη εποχή- όσο του εύρους των μακροχρόνιων αλληλεπιδράσεων που χαρακτηρίζουν την περίοδο.
Στην έρευνα της η οποία δημοσιεύθηκε στο European Journal of Archaeology αναλύει τον τρόπο με τον οποίο αυτά τα «ξένα» μοτίβα έφτασαν στη Μεσόγειο και ερμηνεύτηκαν εκ νέου από τις τοπικές κοινότητες, προσφέροντας μια συναρπαστική εικόνα ενός δικτυωμένου κόσμου στο τέλος της Εποχής του Χαλκού.
Σε τοπικό επίπεδο, τεκμηριώνουν μια δυναμική κοινωνία που εκτιμούσε τη συλλογική μνήμη, αλλά ήταν ανοιχτή σε εξωτερικές επιρροές και ιδέες.
Τα διακοσμητικά μοτίβα
Τα αντικείμενα ανακαλύφθηκαν σε δύο διαφορετικά νεκροταφεία στην περιοχή της Λειβαθούς της νοτιοδυτικής Κεφαλονιάς και παρ΄ ότι είναι κατασκευασμένα και τα δύο από σφυρήλατο χρυσό και φέρουν ηλιακή εικονογραφία, διαφέρουν σημαντικά μεταξύ τους.
Το πρώτο, που προέρχεται από τα Μαζαρακάτα είναι ένα θραύσμα από έναν δίσκο διαμέτρου περίπου 12 εκατοστών διακοσμημένο με ανάγλυφους ομόκεντρους κύκλους.
Το δεύτερο, που βρέθηκε στη Λακήθρα είναι ένα πλήρες, επίμηκες κομμάτι μήκους 9,7 εκατοστών, που απεικονίζει έναν τροχό με τέσσερις ακτίνες (σταυρό μέσα σε κύκλο) από τον οποίο εκτείνονται δύο ταινίες που καταλήγουν σε συμμετρικές έλικες.
Το συγκεκριμένο εντοπίσθηκε σε έναν ομαδικό τάφο, τύπου «σπηλαιώδους θαλάμου», μαζί με άλλα κτερίσματα που περιελάμβαναν αγγεία, ένα στιλέτο, ένα δόρυ και πιθανώς μια ξύλινη ασπίδα, γεγονός που υποδηλώνει, ότι επρόκειτο για ταφή ενός πολεμιστή.
Αυτό που κάνει όμως αυτά τα αντικείμενα ιδιαίτερα είναι τα διακοσμητικά τους μοτίβα. Γιατί οι ομόκεντροι κύκλοι και ο ηλιακός τροχός με τις τέσσερεις ακτίνες δεν είναι τυπικά μυκηναϊκά σχέδια. Αντίθετα προσδιορίζονται σαφώς ως ηλιακά σύμβολα τύπου Βόρειας και Κεντρικής Ευρώπης.
Τα πιο κοντινά παράλληλα εξάλλου, δεν βρίσκονται στην Ελλάδα αλλά στην Ιταλία και συγκεκριμένα σε χρυσούς δίσκους από αναθηματικές αποθέσεις στην Ούμπρια και στην Απουλία. Και αυτοί οι ιταλικοί δίσκοι όμως, θεωρούνται με τη σειρά τους, ότι αντανακλούν ηλιακά σύμβολα της Κεντρικής Ευρώπης.
Διαπολιτισμικές ανταλλαγές
Η έρευνα απορρίπτει την εύκολη ιδέα, ότι τα αντικείμενα αυτά ήταν απλώς εισαγωγές. Αντίθετα, προτείνει μια πολύπλοκη διαδικασία διαπολιτισμικής ανταλλαγής και υβριδοποίησης.
Ο δίσκος από τα Μαζαρακάτα επομένως, που είναι ο πιο κοντινός από τεχνική και εικονογραφική άποψη στα ιταλικά πρότυπα θεωρείται, ότι μπορεί να ήταν ένα ξένο αντικείμενο που κατατέθηκε σε ένα νέο πολιτισμικό πλαίσιο: Έναν μυκηναϊκό τάφο. όσο για την πιθανή λειτουργία του ήταν να διακοσμεί ένα ταφικό ένδυμα, μια πρακτική γνωστή στο Αιγαίο, αν και η χρήση χρυσού σε αυτό το πλαίσιο ήταν εξαιρετική.
Το αντικείμενο της Λακήθρας, ωστόσο, είναι μια διαφορετική περίπτωση. Συνδυάζει το ηλιακό μοτίβο με την σαφή ευρωπαϊκή έμπνευση (τον τροχό) με τυπικά μυκηναϊκά στοιχεία.
Γιατί οι έλικες στα άκρα των λωρίδων μπορεί να είναι μία παραλλαγή των μυκηναϊκών σπειρών ή του μοτίβου του κρίνου ενώ η πλήρωση με λοξές γραμμές είναι τυπικό σχέδιο της κεραμικής της εποχής στην Κεφαλονιά. Επιπλέον, η τεχνική κατασκευής του —με τις άκρες διπλωμένες για τη στερέωσή του σε ένα υπόστρωμα— είναι συνηθισμένη στη μυκηναϊκή χρυσοχοΐα.
Η μελέτη υποστηρίζει έτσι, ότι ενώ το αντικείμενο από τα Μαζαρακάτα αντιπροσωπεύει μια απλή υιοθέτηση χωρίς τροποποιήσεις, το αντικείμενο της Λακήθρας είναι το αποτέλεσμα μιας ενοποίησης, που κατέληξε σε ένα υβρίδιο όπου το ξένο συγχωνεύθηκε με το τοπικό.
Η χρήση
Πώς χρησιμοποιήθηκαν όμως; Με βάση το σχήμα του το αντικείμενο από τη Λακήθρα θεωρείται πιθανό να ήταν το κάλυμμα της λαβής ενός χάλκινου καθρέφτη ή της λαβής ενός μικρού στιλέτου. Όπως είναι γνωστό οι καθρέφτες, συχνά με σκαλιστές λαβές, που εντοπίζονται σε τάφους ήταν αντικείμενα κύρους στο Αιγαίο.
Η τοποθέτηση λοιπόν του συγκεκριμένου σε έναν τάφο, πιθανώς ενός πολεμιστή, συνδέεται με ερμηνείες του ταφικού συμβολισμού. Γιατί τα αντικείμενα δεν αντανακλούσαν μόνο την κοινωνική θέση του νεκρού αλλά θα μπορούσαν επίσης να σχετίζονται με τις πεποιθήσεις για το ταξίδι στη μετά θάνατον ζωή.
Η έρευνα τοποθετεί την Κεφαλονιά στο κέντρο των θαλάσσιων διαδρομών που συνδέουν το Αιγαίο με την Αδριατική και, μέσω της Ιταλίας, με την κεντρική Ευρώπη. Μετά την κατάρρευση του μυκηναϊκού ανακτορικού συστήματος, αυτές οι διαδρομές απελευθερώθηκαν από τον κεντρικό έλεγχο, αυξάνοντας τις ανταλλαγές.
Η Κεφαλονιά μάλιστα, παρουσιάζει περισσότερες ενδείξεις αυτών των συνδέσεων αφού εκτός από αυτά τα αντικείμενα στα νεκροταφεία της έχουν βρεθεί χάντρες από κεχριμπάρι της Βαλτικής (πιθανώς προέλευσης βόρειας Ιταλίας) και χάντρες από γυαλί που μπορεί να προέρχονται από τη Φρατεσίνα, ένα σημαντικό κέντρο παραγωγής στην κοιλάδα του Πάδου.
Οι τοπικές ελίτ
Η μελέτη υποδηλώνει, ότι μέλη της τοπικής ελίτ, πιθανώς πολεμιστές συμμετείχαν σε ταξίδια κατά μήκος του Ιονίου και της Αδριατικής Θάλασσας. Αντικείμενα όπως αυτά τα χρυσά κοσμήματα, το κεχριμπάρι ή οι μπρούτζινες τεφροδόχοι ιταλικής προέλευσης θα μπορούσαν να αποτελούν μαρτυρίες των κατορθωμάτων τους, των εμπορικών συμφωνιών ή των συμμαχιών τους, και πιθανώς και των μικτών γάμων τους.
Τα ευρήματα της Κεφαλονιάς επομένως αντιπροσωπεύουν την ενεργή ενσωμάτωση εξωτερικών επιρροών σε ένα τοπικό πολιτισμικό σύστημα, που ήδη διέθετε σχετικές συμβολικές παραδόσεις.
Όπως τονίζει στο κείμενο η αρχαιολόγος «ο υβριδικός χαρακτήρας του αντικειμένου της Λακήθρας και η χρήση και των δύο αντικειμένων σε ταφικές τελετές πρέπει να θεωρηθεί ως αποτέλεσμα συγκρητισμού». Αν και οι μετα-ανακτορικές μυκηναϊκές κοινωνίες ήταν ριζωμένες στις δικές τους παραδόσεις, δεν ήταν ξένες σε παρόμοιες κοσμολογικές αντιλήψεις.
Η έρευνα υπενθυμίζει, ότι στο Αιγαίο από την Μινωική εποχή υπήρχαν ηλιακά σύμβολα (όπως αυτό σε λίθινη μήτρα από το Παλαίκαστρο της Κρήτης) και υπήρχαν συσχετίσεις μεταξύ υδρόβιων πτηνών, πλοίων και του θεϊκού και ταφικού κόσμου.
Επομένως, η άφιξη των νέων ευρωπαϊκών ηλιακών συμβόλων δεν έπεσε σε άγονο έδαφος αλλά ερμηνεύτηκε εκ νέου και προσαρμόστηκε. Αυτά τα δύο μικρά χρυσά αντικείμενα είναι τελικά η υλική απόδειξη μιας δυναμικής και συνδεδεμένης Κεφαλονιάς, όπου οι τοπικές ελίτ, συμμετέχοντας σε δίκτυα ανταλλαγών μεγάλων αποστάσεων υιοθέτησαν και προσάρμοσαν ξένες εικονογραφίες για να εκφράσουν τις πεποιθήσεις τους και να επιβεβαιώσουν το κύρος τους σε έναν κόσμο που άλλαζε.
Διαβάστε επίσης:
Όσκαρ Ουάιλντ: Χάρισμα, ευφυΐα και πρόκληση στο προσκήνιο μέσα από μια δημοπρασία
Η αρχαία οδός Τριπόδων στην αυλή της «Οικίας Κοκοβίκου»
Αναζητώντας τον Καποδίστρια – Έρευνες, μελέτες, ντοκουμέντα εκτός … μεγάλης οθόνης
ΕΙΔΗΣΕΙΣ ΣΗΜΕΡΑ
