Τις τελευταίες ημέρες ο Τραμπ έχει αποχαλινωθεί. Η παρόρμηση τον καθορίζει—είναι απόλυτη, πηγάζοντας από την απόλυτη εξουσία που θεωρεί πως κατέχει και ασκεί. Η αντίδραση της μορφής «απλώς αγνόησε τον», που διαχέεται ολοένα και περισσότερο, είναι όμως ανεδαφική. Μία ελληνική λαϊκή θυμοσοφία εξηγεί το γιατί, με την διατύπωση πως «η γλώσσα κόκαλα δεν έχει και κόκαλα τσακίζει». Πρόκειται για μία αλήθεια που η πολιτική φιλοσοφία και η σύγχρονη θεωρία της γλώσσας έχουν αναδείξει σε θεμελιώδη αρχή: ο λόγος δεν περιγράφει απλώς την πραγματικότητα, νομοτελειακά συμμετέχει στην διαμόρφωσή της.

Ο J. L. Austin έδειξε πως όταν μιλάμε δεν μεταδίδουμε απλώς πληροφορίες ή απόψεις, αλλά συχνά επιτελούμε πράξεις. Υποσχόμαστε, απειλούμε, δεσμευόμαστε, νομιμοποιούμε, απονομιμοποιούμε. Οι λέξεις, ιδιαίτερα όταν εκφέρονται από πρόσωπα εξουσίας, παράγουν αυτοτελή πολιτική ισχύ. Μεταβάλλουν προσδοκίες, επηρεάζουν συμπεριφορές, προκαλούν αντιδράσεις ακόμη κι όταν τελικά προκύπτει αντίφαση ανάμεσα στις προαναγγελίες και τις πράξεις που προαναγγέλλουν.

Το πιο σημαντικό, όμως, είναι το γεγονός ότι οι συνέπειες του λόγου δεν εξαρτώνται αποκλειστικά ούτε από τις προθέσεις εκείνου που τον εκφέρει, ούτε από τη βούληση εκείνων που τον ακούν. Είναι ο νόμος των “μη επιδιωκόμενων συνεπειών» — μία απειλή προκαλεί προληπτικές κινήσεις, μία δήλωση μετατοπίζει τα όρια του πολιτικού παιγνιδιού, μία εξαγγελία φέρνει αλυσιδωτές αντιδράσεις. Ο λόγος ανήκει αποκλειστικά στον ομιλητή, οι συνέπειες του, όμως, δεν μπορούν να αγνοηθούν από καμία πλευρά. Όλοι, εξάλλου, θα είναι υποχρεωμένοι να τις υποστούν.

Η ομιλία του Μάρκο Ρούμπιο στην Πνύκα αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της πολιτικής λειτουργίας του λόγου. Ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών επιχείρησε να προσδώσει ιστορικό και ιδεολογικό υπόβαθρο στην πολιτική Τραμπ, συνδέοντας την επιβίωση της δυτικής πρωτοκαθεδρίας με την αποκατάσταση της ισχύος και της αυτοπεποίθησής της. Το μήνυμα δεν περιορίζεται στην περιγραφή μιας πολιτικής επιλογής, αλλά διαμορφώνει πλαίσιο στο οποίο τοποθετούνται και αξιολογούνται οι αμερικανικές κινήσεις. Η επίθεση του Τραμπ στον Ζελένσκι, με την ανοιχτή υπόδειξη ότι η Ουκρανία χρειάζεται νέο πρόεδρο, επειδή συνεχίζει να πλήττει τις ρωσικές ενεργειακές εγκαταστάσεις, ανέδειξε την πρακτική διάσταση αυτού του πλαισίου. Η διαχείριση του πολέμου συνδέεται ευθέως με τα αμερικανικά ενεργειακά συμφέροντα, ενώ η δημόσια αμφισβήτηση της ηγεσίας μιας συμμάχου χώρας δημιουργεί νέα δεδομένα στις σχέσεις της Ουάσιγκτον με το Κίεβο και την Ευρώπη.

Η συναλλακτική αυτή αντίληψη της πολιτικής προσφέρει και μια οπτική ανάγνωσης των ομιλιών του Κυριάκου Μητσοτάκη και του Σπύρου Θεοδωρόπουλου στη Γενική Συνέλευση του ΣΕΒ. Ο πρωθυπουργός πρότεινε την ανανέωση της «Συμφωνίας Αλήθειας» μεταξύ Πολιτείας και επιχειρήσεων, την οποία είχε εισηγηθεί το 2016 ως αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης, συνδέοντας τη συνέχιση της κυβερνητικής πολιτικής με τη σταθερότητα, την εμπιστοσύνη και την οικονομική πρόοδο. Από την πλευρά του, ο πρόεδρος του ΣΕΒ αναγνώρισε τη μέχρι σήμερα πρόοδο, αλλά διατύπωσε συγκεκριμένα αιτήματα για το ενεργειακό κόστος, τις επενδύσεις, την παραγωγικότητα και την ανταγωνιστικότητα. Οι δύο προσεγγίσεις αναδεικνύουν την σημασία που αποκτά η διατύπωση αμοιβαίων προσδοκιών και δεσμεύσεων: η πολιτική στήριξη, η κυβερνητική συνέχεια και οι οικονομικές επιλογές παρουσιάζονται ως στοιχεία μιας συναλλακτικής σχέσης.

Η παρέμβαση Μητσοτάκη είχε, όμως, και μία πρόσθετη πολιτική διάσταση. Μπορεί να ερμηνευθεί ως προσφορά χείρας βοηθείας στον Θεοδωρόπουλο, μετά την αντιπαράθεσή του με τον ΣΕΒΕ, ενισχύοντας τη θέση του ως συνομιλητή της κυβέρνησης και εκπροσώπου της οργανωμένης επιχειρηματικότητας. Στο επίκεντρο, δηλαδή, βρίσκεται η αναζήτηση συναινέσεων για την οικονομική πολιτική, σε μια περίοδο κατά την οποία η πολιτική αντιπαράθεση τείνει να αποκλείει ακόμη και τη δυνατότητα συνεννόησης. Κι αυτό αναδεικνύει την δύναμη του λόγου: οι δημόσιες τοποθετήσεις δεν αποτυπώνουν απλώς υπάρχουσες συμμαχίες και αντιθέσεις, αλλά συμβάλλουν στη δημιουργία, την ενίσχυση ή τη διάρρηξή τους.

Το φαινόμενο είναι ιδιαίτερα εμφανές στη σχέση κυβέρνησης και αντιπολίτευσης. Πέρα από τις ιδεολογικές και προγραμματικές διαφορές η  πολιτική πόλωση τροφοδοτείται και αυτονομείται από τη γλώσσα που χρησιμοποιείται.  Ο Αλέξης Τσίπρας μιλά για «παρεοκρατία» και για έναν πρωθυπουργό που έχει πάντα στο μυαλό του κάποια «μπίζνα». Ο Νίκος Ανδρουλάκης καταγγέλλει την κυβερνητική «αλαζονεία» και χαρακτηρίζει το δίλημμα «Μητσοτάκης ή χάος» πολιτικό εκβιασμό. Ο Κυριάκος Βελόπουλος αποκαλεί τον Μητσοτάκη «εγκληματία», ενώ η Ζωή Κωνσταντοπούλου καταγγέλλει την ύπαρξη «εγκληματικής οργάνωσης» υπό την καθοδήγηση του πρωθυπουργού. Σε όλα υπάρχει μία κοινή τάση: η πολιτική αντιπαράθεση μεταφέρεται από την αξιολόγηση των επιλογών στην ηθική και πολιτική απαξίωση του αντιπάλου. Ας το προσέξουν οι κκ. Κώστας Καραμανλής και Αντώνης Σαμαράς, διότι έστω και άθελα τους (στην καλύτερη περίπτωση) συντάσσονται μ’ αυτήν την πολιτική του αδιεξόδου. Εκτός κι αν έχει βάση η κριτική για προσωπική διαμάχη με τον Πρωθυπουργό!

Η κυβέρνηση διαθέτει ένα έργο που μπορεί να αξιολογηθεί, να επικριθεί ή να απορριφθεί. Αυτό, όμως,  δεν γίνεται τεκμηριωμένα και ορθολογικά, καθώς επειδή η αντιπολίτευση δεν έχει ούτε έργο ούτε πρόταση να επιδείξει, τα υποκαθιστά με την οξύτητα του ακραίου καταγγελτικού λόγου. Αυτή η ρητορική έχει συνέπειες– καλλιεργεί προσδοκίες, παγιώνει αντιλήψεις, περιορίζει τα περιθώρια συνεννόησης και τελικά δεσμεύει εκείνους που την υιοθετούν. Η πόλωση παύει έτσι να είναι απλώς μέσο πολιτικής αντιπαράθεσης και μετατρέπεται σε αυτοτροφοδοτούμενο μηχανισμό παραγωγής πολιτικών αδιεξόδων.

Η κυβέρνηση αντιπαραθέτει το έργο της, με τις επιτυχίες και τις αποτυχίες του. Η αντιπολίτευση επιλέγει την ηθική απαξίωση αντί της πολιτικής αντιπρότασης. Οι συνέπειες, όμως, διαχέονται στην κοινωνία, διαβρώνουν την εμπιστοσύνη στους θεσμούς, νομιμοποιούν την καχυποψία, ενισχύουν τον κυνισμό και υπονομεύουν την προθυμία για συλλογική δράση. Το αδιέξοδο των αδιεξόδων είναι τελικά η αδυναμία του πολιτικού κόσμου να συμφωνήσει ακόμη και για το ποια είναι η πραγματικότητα.

Διαβάστε επίσης:

Το 2008 ήταν τα στεγαστικά – Τώρα είναι τα κρατικά ομόλογα

Ο Ρούμπιο μίλησε, η αντιπολίτευση αφόρισε

Ρούμπιο: Η Ελλάδα αναβαθμίζεται, η Τουρκία επανατοποθετείται