Σοβαρά ερωτηματικά προξενεί η απόφαση της υπουργού πολιτισμού Λίνας Μενδώνη,  κατόπιν διαμαρτυρίας της Ζωής Κωνσταντοπούλου, που εκμεταλλεύτηκε κομματικά παρέμβαση του Εθνικού Συμβουλίου Διεκδίκησης των Γερμανικών Οφειλών, να αποσυρθεί αφίσα συνεδρίου που απεικόνιζε την σημαία της Βέρμαχτ πάνω από την Ακρόπολη. Κι αυτό διότι η υπόθεση ξεφεύγει από την επιφανειακή δικαιολογία της αισθητικής  που έδωσε η υπουργός και αγγίζει τρία θεμελιώδη θέματα της φιλελεύθερης δημοκρατίας: την ελευθερία της επιστημονικής έκφρασης, την σχέση της εξουσίας με την ιστορική αλήθεια και τον βαθμό στον οποίο η κυβέρνηση μπορεί να αντιστέκεται στην επιβολή αλλότριας πολιτικής θέσης επειδή υπάρχει δημόσια καταγγελία.

Για να μην υπάρχουν παρεξηγήσεις: ο συνέδριο πραγματοποιείται στις 15–17 Οκτωβρίου 2026 υπό την αιγίδα του ελληνικού υπουργείου Πολιτισμού, με τη συμμετοχή του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου, της Ιταλικής Αρχαιολογικής Σχολής και του Ινστιτούτου Ιστορικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών. Συνδέεται με την έκθεση «Διαιρεμένο παρελθόν», η οποία έχει ακριβώς ως αντικείμενο τη διερεύνηση των κάκιστων Ελληνογερμανικών σχέσεων  στην Κατοχή. Πρόκειται για επιστημονικό συνέδριο—οπότε η υπουργός έχει μεν δικαίωμα να θεωρεί προσωπικά ότι η επιλογή της φωτογραφίας ήταν ατυχής,  άλλο όμως είναι η έκφραση προσωπικής γνώμης και άλλο η άσκηση υπουργικής εξουσίας για την αντικατάσταση εικαστικού υλικού.

Είναι προφανές πως η υπουργός βασίστηκε στο γεγονός πως το συνέδριο είναι υπό την αιγίδα του υπουργείου της. Είναι ταυτόχρονα εξίσου προφανές πως λειτούργησε ο μηχανισμός της πολιτικής πίεσης για να οδηγηθεί η κυβέρνηση στην συμμόρφωση. Εκτός κι αν η Κα Μενδώνη θεωρεί πως οι πράξεις της δεν εκπροσωπούν – ή έστω δεν αντανακλούν– την κυβέρνηση.

Επιπλέον, δεν υπάρχει καμία απολύτως σχέση ανάμεσα στις Γερμανικές αποζημιώσεις και το συγκεκριμένο συνέδριο. Η διεκδίκηση των γερμανικών αποζημιώσεων είναι ένα αυτοτελές ζήτημα εθνικής ευθύνης, διεθνούς δικαίου και διακρατικών σχέσεων. Η επιστημονική μελέτη της Κατοχής είναι άλλο ζήτημα. Συνδέονται ιστορικά, καθώς και τα δύο αφορούν τις συνέπειες της γερμανικής κατοχής. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι μια αφίσα επιστημονικού συνεδρίου πρέπει να αξιολογηθεί με κριτήριο τις Ελληνογερμανικές οικονομικές διεκδικήσεις, διότι τότε δημιουργείται μια ψευδής αντίθεση πως όποιος υπερασπίζεται τη χρήση της φωτογραφίας μπορεί να κατηγορηθεί πως δεν είναι ευαίσθητος για τα εγκλήματα της Κατοχής.

Η ιστορική μνήμη, εξάλλου, δεν συνεπάγεται την απόκρυψη ιστορικών γεγονότων αλλά την κατανόηση του τι σήμαιναν και τι αντιπροσώπευαν. Με την υποχώρηση της απέναντι στην αυθαίρετη παρέμβαση του Συμβουλίου Διεκδίκησης και την κομματική εκμετάλλευση του από την αρχηγό της Πλεύσης Ελευθερίας, η κυβέρνηση εμφανίζεται να αποδέχεται την δημόσια καταγγελία και την ηθική απονομιμοποίηση της επιλογής της αφίσας και να υποχωρεί δικαιώνοντας έτσι την καταγγελία.

Είναι ενδιαφέρον το γεγονός πως με αυτήν την παρέμβαση της η Κα Κωνσταντοπούλου φαίνεται να αποδέχεται μία πιο πρόσφατη «έκδοση» της woke agenda. Η αρχική έννοια του woke συνδεόταν με τον ακτιβισμό απέναντι στις κοινωνικές αδικίες, κυρίως τον ρατσισμό και τις διακρίσεις. Στον σύγχρονο ταυτοτικό ακτιβισμό, όμως, η σύγχρονη αντίληψη για την ηθική υπερέχει της ελεύθερης διερεύνησης και παρουσίασης ιστορικών γεγονότων.  Έτσι, καταδικάζεται (αν όχι «απαγόρευεται») η χρήση ορισμένων λέξεων, παραστάσεων, αντικειμένων ανεξάρτητα από το ιστορικό τους πλαίσιο, μετατοπίζοντας έτσι την έρευνα και την αξιολόγηση του ίδιου του γεγονότος και την πρόθεση που είχε,  στην υποκειμενική αντίληψη της στιγμής – δηλαδή αν κάποιος μπορεί να αισθάνεται προσβεβλημένος από την αναπαράσταση ενός γεγονότος, την συγγραφή ενός κειμένου, την παρουσίαση ενός θεατρικού έργου.

Στην προκειμένη περίπτωση έχουμε την πολιτική εξουσία να παρεμβαίνει στον τρόπο με τον οποίο αναπαράγεται δημόσια ένα ιστορικό γεγονός—μία αλήθεια.  Δημιουργείται έτσι μία εικόνα όπου η πολιτική εξουσία μπορεί να κρίνει την επιστημονική έκφραση με μη επιστημονικά κριτήρια, η υποκειμενική ευαισθησία έχει μεγαλύτερη σημασία από το ιστορικό γεγονός και το ιστορικό του πλαίσιο, και φοβικά η κυβέρνηση υιοθετεί υποχωρητική στάση απέναντι στην κομματική καταγγελία, χωρίς να υπάρχει αντικειμενικός λόγος γι’ αυτήν την υποχώρηση, οπότε και την δικαιώνει. 

Η φιλελεύθερη δημοκρατία προστατεύει μία σειρά από ανθρώπινα δικαιώματα, ανάμεσα στα οποία η ελευθερία της έκφρασης. Η ελευθερία της έκφρασης περιλαμβάνει και την ελευθερία να παρουσιάζει ένας πολίτης ή μία ομάδα πολιτών  γεγονότα, εικόνες, ερμηνείες που μπορεί να ενοχλούν άλλους, να προσβάλλουν ή να μας φέρνουν σε αντιπαράθεση και αναμέτρηση με το παρελθόν.  Η παρέμβαση της Λίνας Μενδώνη δεν συνάδει με αυτήν την προστασία. Άφησε την πηγή και την ένταση της κατηγορίας να αποκτήσει μεγαλύτερο βάρος από την (ανύπαρκτη) ουσία της.

Και η τελική αντίφαση: στο όνομα της προστασίας της ιστορικής μνήμης περιορίζεται η ελευθερία να την αναπαριστάνουμε.

Διαβάστε επίσης:

Η πολιτική πόλωση και το αδιέξοδο των αδιεξόδων