Η κρίση στη Μέση Ανατολή αναδιαμορφώνει με βίαιο τρόπο τον παγκόσμιο ενεργειακό χάρτη, φέρνοντας το πετρέλαιο στο επίκεντρο μιας από τις μεγαλύτερες διαταραχές προσφοράς στη σύγχρονη ιστορία. Η αγορά πετρελαίου εισέρχεται σε μια περίοδο έντονης αστάθειας, με επιπτώσεις που εκτείνονται από τις τιμές των καυσίμων μέχρι τη συνολική πορεία της παγκόσμιας οικονομίας.

Η πιο δραματική εξέλιξη αφορά την ίδια την προσφορά. Σύμφωνα με τον Διεθνή Οργανισμό Ενέργειας (IEA), η παγκόσμια παραγωγή πετρελαίου μειώθηκε κατά περίπου 8 εκατ. βαρέλια ημερησίως (mb/d) τον Μάρτιο του 2026, ενώ ορισμένες εκτιμήσεις ανεβάζουν το έλλειμμα ακόμη και στα 12 mb/d. Πρόκειται για μια διαταραχή που ξεπερνά σε ένταση τις κρίσεις του 1973 και του 1979 μαζί, επιβεβαιώνοντας τη σοβαρότητα της κατάστασης. Το πλήγμα είναι ιδιαίτερα έντονο για τον OPEC, του οποίου η παραγωγή υποχώρησε κατά 7,3 mb/d, αγγίζοντας τα 21,57 mb/d – το χαμηλότερο επίπεδο από το 2020.

1

Στην καρδιά της κρίσης βρίσκονται τα Στενά του Ορμούζ, ένας από τους σημαντικότερους ενεργειακούς διαύλους παγκοσμίως. Πριν από τον πόλεμο, περίπου το 20% της παγκόσμιας κατανάλωσης πετρελαίου –περίπου 20 mb/d– και σημαντικές ποσότητες LNG διέρχονταν από την περιοχή. Σήμερα, η διέλευση έχει σχεδόν παραλύσει, με τις ροές να περιορίζονται μόλις στο 10% των προπολεμικών επιπέδων τις πρώτες εβδομάδες της σύγκρουσης. Ουσιαστικά, ένα κρίσιμο «αρτηριακό» σημείο του παγκόσμιου ενεργειακού συστήματος έχει τεθεί εκτός λειτουργίας.

Η αντίδραση των αγορών ήταν άμεση και έντονη. Το Brent εκτινάχθηκε από τα περίπου 70 δολάρια πριν από την κρίση στα 119 δολάρια ανά βαρέλι, ενώ τα σενάρια για περαιτέρω άνοδο πληθαίνουν. Η Goldman Sachs εκτιμά ότι η τιμή θα κινηθεί κατά μέσο όρο στα 115 δολάρια τον Απρίλιο, με προϋπόθεση ότι οι ροές μέσω Ορμούζ θα παραμείνουν περιορισμένες για περίπου έξι εβδομάδες, πριν αποκλιμακωθεί προς τα 80 δολάρια μέχρι το τέλος του έτους. Ωστόσο, στο δυσμενές σενάριο, η ίδια τράπεζα «βλέπει» το Brent να φτάνει ακόμη και τα 160 δολάρια.

Ακόμη πιο απαισιόδοξες είναι ορισμένες εκτιμήσεις της αγοράς. Ο Φερεϊντούν Φεσαράκι της FGE NexantECA προειδοποιεί ότι σε περίπτωση παρατεταμένης κρίσης, οι τιμές θα μπορούσαν να κινηθούν αρχικά στα 150 δολάρια και στη συνέχεια να ξεπεράσουν τα 200 δολάρια ανά βαρέλι. Πρόκειται για επίπεδα που θα είχαν ευρείες και βαθιές επιπτώσεις στην παγκόσμια οικονομία, εντείνοντας πληθωριστικές πιέσεις και περιορίζοντας την ανάπτυξη.

Οι επιπτώσεις έχουν ήδη αρχίσει να περνούν στην αντλία. Σύμφωνα με τη Goldman Sachs, η μέση τιμή της βενζίνης παγκοσμίως έχει αυξηθεί κατά 27% από την 1η Φεβρουαρίου, ενώ το ντίζελ καταγράφει άνοδο 31%. Στην Ευρώπη, η αύξηση στη βενζίνη ανέρχεται στο 11%, ενώ στις ΗΠΑ φτάνει το 34%, αντανακλώντας τόσο τη δομή της αγοράς όσο και τη μεγαλύτερη εξάρτηση από εγχώρια κατανάλωση.

Η γεωγραφία της κρίσης αναδεικνύει και τους μεγάλους «χαμένους». Σύμφωνα με τη JP Morgan, πάνω από το 80% των ροών πετρελαίου και φυσικού αερίου που διέρχονται από τα Στενά του Ορμούζ κατευθύνονται προς την Ασία. Για χώρες όπως η Ιαπωνία και η Νότια Κορέα, περισσότερο από το 60% των εισαγωγών πετρελαίου προέρχεται από τον Κόλπο, γεγονός που τις καθιστά ιδιαίτερα ευάλωτες. Η παρατεταμένη διακοπή ενδέχεται να προκαλέσει όχι μόνο ενεργειακή στενότητα αλλά και χρηματοοικονομική αστάθεια, με πιέσεις σε μετοχές και ομόλογα.

Στην Ευρώπη, οι ανησυχίες εστιάζονται κυρίως στα διυλισμένα προϊόντα. Περίπου το 20% του ντίζελ που καταναλώνεται σε ΕΕ και Ηνωμένο Βασίλειο προέρχεται από τον Κόλπο, ενώ σημαντική είναι και η εξάρτηση από αεροπορικά καύσιμα. Ο Ευρωπαίος Επίτροπος Ενέργειας Νταν Γιόργκενσεν έχει ήδη καλέσει τα κράτη-μέλη να προετοιμαστούν, ζητώντας μέτρα περιορισμού της ζήτησης και καλύτερη αποτύπωση των διαθέσιμων αποθεμάτων, καθώς η Ένωση βρίσκεται αντιμέτωπη με πιθανό έλλειμμα που φτάνει τα 11 εκατ. βαρέλια ημερησίως.

Οι επενδυτικοί οίκοι σκιαγραφούν ένα εύρος σεναρίων για την επόμενη ημέρα. Η Morgan Stanley τοποθετεί το Brent μεταξύ 80-90 δολαρίων σε περίπτωση αποκλιμάκωσης, 100-110 δολαρίων σε σενάριο παρατεταμένων περιορισμών και έως 150-180 δολαρίων εάν τα Στενά του Ορμούζ παραμείνουν κλειστά. Παρά την ένταση, η αγορά εκτιμά ότι σε βάθος χρόνου θα ενεργοποιηθούν μηχανισμοί αυτοδιόρθωσης, είτε μέσω αύξησης παραγωγής από άλλες περιοχές είτε μέσω μείωσης της ζήτησης.

Ακριβώς σε αυτό το σημείο παρεμβαίνει και ο IEA, προτείνοντας μια «εργαλειοθήκη» 10 σημείων για τον περιορισμό της κατανάλωσης καυσίμων, κυρίως στον τομέα των μεταφορών. Μεταξύ των μέτρων περιλαμβάνονται η μείωση των ορίων ταχύτητας στους δρόμους, η προώθηση της τηλεργασίας, η ενίσχυση των δημόσιων συγκοινωνιών, η εναλλαγή κυκλοφορίας (car-free days), η ενθάρρυνση της συνεπιβίβασης, η μείωση των επαγγελματικών ταξιδιών, η προώθηση της μικροκινητικότητας (ποδήλατα, περπάτημα), η αύξηση της ενεργειακής αποδοτικότητας των οχημάτων, η επιτάχυνση της ηλεκτροκίνησης και η καλύτερη διαχείριση των logistics.

Η κρίση δεν αφορά μόνο την προσφορά, αλλά και τη ζήτηση. Σε έναν κόσμο όπου οι ενεργειακές ροές μπορούν να διακοπούν απότομα, η προσαρμοστικότητα των οικονομιών και των καταναλωτών καθίσταται εξίσου κρίσιμη με την επάρκεια των πόρων.