Στενά του Ορμούζ: Πώς το Ιράν κινδυνεύει να χάσει το ισχυρότερο γεωπολιτικό του «όπλο»

Για δεκαετίες, τα Στενά του Ορμούζ λειτουργούσαν ως το ισχυρότερο γεωπολιτικό όπλο του Ιράν. Η δυνατότητα της Τεχεράνης να διαταράξει μία από τις σημαντικότερες θαλάσσιες οδούς μεταφοράς πετρελαίου της έδινε έναν ισχυρό μοχλό πίεσης απέναντι στις δυτικές δυνάμεις και τις πετρελαιοπαραγωγές χώρες του Κόλπου.

Η νέα κλιμάκωση, όμως, ενδέχεται να έχει το αντίθετο αποτέλεσμα. Όπως επισημαίνει το Bloomberg, οι επιθέσεις σε δεξαμενόπλοια και η παρατεταμένη αβεβαιότητα γύρω από την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας ωθούν τις χώρες της περιοχής και τους μεγάλους εισαγωγείς πετρελαίου να αναζητήσουν μόνιμες εναλλακτικές διαδρομές.

Εάν τα συγκεκριμένα σχέδια προχωρήσουν, τα Στενά δεν θα χάσουν τη σημασία τους. Ενδέχεται, όμως, να πάψουν να αποτελούν το μοναδικό κρίσιμο σημείο διέλευσης για τις ενεργειακές εξαγωγές του Περσικού Κόλπου, περιορίζοντας μακροπρόθεσμα τη δυνατότητα του Ιράν να επηρεάζει τις διεθνείς αγορές.

Γιατί το Ορμούζ αποτελεί το ισχυρότερο χαρτί του Ιράν

Πριν από την εκδήλωση της σημερινής κρίσης, από τα Στενά του Ορμούζ περνούσαν καθημερινά περίπου 20 εκατ. βαρέλια πετρελαίου και πετρελαϊκών προϊόντων.

Περίπου 3 εκατ. βαρέλια αντιστοιχούσαν στις εξαγωγές του Ιράν, ενώ το μεγαλύτερο μέρος των υπόλοιπων ποσοτήτων προερχόταν από τη Σαουδική Αραβία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, το Κουβέιτ και το Ιράκ.

Η συγκεκριμένη γεωγραφική πραγματικότητα προσέφερε στην Τεχεράνη δυσανάλογα μεγάλη στρατηγική επιρροή. Το Ιράν δεν χρειαζόταν να αποκλείσει πλήρως το πέρασμα για να αναστατώσει την παγκόσμια ενεργειακή αγορά.

Ακόμη και μια περιορισμένη απειλή μπορούσε να αυξήσει σημαντικά τα ναύλα και τα ασφάλιστρα, να αποτρέψει πλοιοκτήτες από την είσοδο στην περιοχή και να προκαλέσει έντονες διακυμάνσεις στις τιμές του πετρελαίου.

Η αποτελεσματικότητα αυτής της πίεσης ενισχύεται σε περιόδους στρατιωτικής έντασης. Οι αγορές προεξοφλούν πιθανές ελλείψεις, οι ασφαλιστικές εταιρείες επαναξιολογούν τον κίνδυνο και οι εμπορικές ροές επιβραδύνονται, ακόμη και χωρίς να έχει επιβληθεί επίσημος αποκλεισμός.

Οι προειδοποιήσεις στο εσωτερικό του Ιράν

Ο κίνδυνος σταδιακής απώλειας αυτού του στρατηγικού πλεονεκτήματος δεν επισημαίνεται μόνο από δυτικούς αναλυτές.

Ο πρόεδρος του ιρανικού κοινοβουλίου, Μοχάμαντ Μπαγκέρ Γκαλιμπάφ, έχει υποστηρίξει δημόσια ότι η πραγματική αξία του Ορμούζ εξαρτάται από τη διατήρηση και την αύξηση της εμπορικής κίνησης μέσα από αυτό.

Όσο περισσότερες ποσότητες πετρελαίου διέρχονται από τα Στενά, τόσο μεγαλύτερη είναι η δυνατότητα της Τεχεράνης να επηρεάζει τις εξελίξεις. Αντίθετα, η δημιουργία αξιόπιστων εναλλακτικών διαδρομών από τις υπόλοιπες χώρες του Κόλπου θα αποδυνάμωνε σταδιακά την επιρροή του Ιράν.

Η επιτάχυνση των επενδύσεων σε αγωγούς

Η Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα χρησιμοποιούν ήδη υφιστάμενα δίκτυα αγωγών για να μεταφέρουν μέρος της παραγωγής τους σε λιμάνια εκτός του Περσικού Κόλπου.

Μέσω αυτών των υποδομών μπορούν σήμερα να παρακάμπτουν τα Στενά για εξαγωγές που προσεγγίζουν συνολικά τα 5 εκατ. βαρέλια ημερησίως.

Το επόμενο στάδιο προβλέπει σημαντική διεύρυνση αυτής της μεταφορικής δυνατότητας.

Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα προωθούν έργα που θα επιτρέψουν την αύξηση της ροής αργού πετρελαίου προς τις ακτές του Ομάν. Εξετάζονται επίσης πρόσθετες επεκτάσεις του δικτύου, οι οποίες θα μπορούσαν να μειώσουν ακόμη περισσότερο τις ποσότητες που χρειάζεται να περάσουν από το Ορμούζ.

Η Σαουδική Αραβία μελετά, αντίστοιχα, την αναβάθμιση του αγωγού Ανατολής-Δύσης και την ενίσχυση των εξαγωγών της μέσω λιμανιών στην Ερυθρά Θάλασσα.

Εφόσον τα έργα προχωρήσουν, η χερσαία εξαγωγική δυναμικότητα του βασιλείου θα μπορούσε να αυξηθεί κατά επιπλέον 2 έως 4 εκατ. βαρέλια την ημέρα μέχρι το τέλος της δεκαετίας.

Οι περιφερειακές ισορροπίες αλλάζουν

Το βασικό εμπόδιο για την κατασκευή νέων αγωγών δεν ήταν ποτέ αποκλειστικά τεχνικό ή οικονομικό. Η υλοποίηση διασυνοριακών ενεργειακών έργων απαιτεί πολιτική συνεργασία μεταξύ κρατών με διαφορετικά και συχνά αντικρουόμενα συμφέροντα.

Το περιφερειακό περιβάλλον, ωστόσο, αρχίζει να μεταβάλλεται. Η σταδιακή αποκατάσταση των σχέσεων μεταξύ ορισμένων χωρών δημιουργεί προϋποθέσεις για έργα που μέχρι πριν από λίγα χρόνια θεωρούνταν πολιτικά ανέφικτα.

Η Σαουδική Αραβία εξετάζει νέες εξαγωγικές οδούς, το Κουβέιτ αναζητά δυνατότητες αξιοποίησης του σαουδαραβικού δικτύου, ενώ το Ιράκ επαναφέρει σχέδια μεταφοράς πετρελαίου μέσω της Τουρκίας και της Συρίας προς τη Μεσόγειο.

Αρκετά από τα συγκεκριμένα έργα παραμένουν σε αρχικό στάδιο. Η ένταση στα Στενά, όμως, λειτουργεί ως ισχυρό κίνητρο για την επιτάχυνση του σχεδιασμού και της χρηματοδότησής τους.

Η διαφοροποίηση των εξαγωγικών διαδρομών δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως μια απλή οικονομική επιλογή, αλλά ως βασική προϋπόθεση ενεργειακής και εθνικής ασφάλειας.

Το στρατηγικό παράδοξο για την Τεχεράνη

Βραχυπρόθεσμα, το Ιράν εξακολουθεί να διαθέτει σημαντική διαπραγματευτική ισχύ. Οι επιθέσεις σε δεξαμενόπλοια και η διατήρηση υψηλού κινδύνου στη ναυσιπλοΐα μπορούν να αυξήσουν τις διεθνείς τιμές του πετρελαίου και να ασκήσουν πίεση στις Ηνωμένες Πολιτείες και στους συμμάχους τους.

Η ίδια στρατηγική, όμως, δημιουργεί ένα σοβαρό μακροπρόθεσμο κόστος. Όσο περισσότερο παρατείνεται η αβεβαιότητα, τόσο ισχυρότερα γίνονται τα κίνητρα για επενδύσεις σε υποδομές που θα παρακάμπτουν το Ορμούζ σε μόνιμη βάση.

Η Τεχεράνη μπορεί, επομένως, να αποκομίζει άμεσα οφέλη από τη γεωπολιτική ένταση, αλλά ταυτόχρονα επιταχύνει τις διαδικασίες που θα μειώσουν τη στρατηγική της επιρροή τα επόμενα χρόνια.

Τα Στενά θα παραμείνουν κρίσιμα, αλλά όχι αναντικατάστατα

Οι αγωγοί δεν μπορούν να αντικαταστήσουν πλήρως τη θαλάσσια μεταφορά πετρελαίου. Αποτελούν και οι ίδιοι ευάλωτες υποδομές, οι οποίες μπορεί να βρεθούν στο στόχαστρο επιθέσεων ή να επηρεαστούν από περιφερειακές κρίσεις.

Προσφέρουν, ωστόσο, ένα καθοριστικό πλεονέκτημα: επιτρέπουν στις χώρες παραγωγής να μοιράσουν τις εξαγωγές τους σε περισσότερες διαδρομές και να περιορίσουν την εξάρτησή τους από ένα μοναδικό θαλάσσιο πέρασμα.

Εάν τα σχέδια της Σαουδικής Αραβίας, των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων, του Κουβέιτ και του Ιράκ υλοποιηθούν, εκατομμύρια επιπλέον βαρέλια θα μπορούν να φτάνουν στις διεθνείς αγορές χωρίς να διασχίζουν τα Στενά του Ορμούζ.

Το πέρασμα θα εξακολουθήσει να αποτελεί μία από τις σημαντικότερες ενεργειακές αρτηρίες του πλανήτη. Η ικανότητα του Ιράν να το χρησιμοποιεί ως γεωπολιτικό όπλο, όμως, θα περιοριστεί αισθητά.

Αυτό μπορεί να αποδειχθεί και το σημαντικότερο μακροπρόθεσμο αποτέλεσμα της σημερινής κρίσης: στην προσπάθειά της να αξιοποιήσει στο έπακρο το πλεονέκτημα του Ορμούζ, η Τεχεράνη ενδέχεται να επιταχύνει τη σταδιακή αποδυνάμωσή του.

Διαβάστε επίσης

Ιράν: Καταγγέλλει αμερικανικό πλήγμα σε υπό κατασκευή πυρηνικό σταθμό

Ιορδανία: Διαψεύδει την εκκένωση αεροδρομίου και λιμανιού στην Άκαμπα – Τι ανέφερε η πρεσβεία των ΗΠΑ (upd)

ΕΚΤ: Αναμένεται να διατηρήσει αμετάβλητα τα επιτόκια την ερχόμενη Πέμπτη – Αβεβαιότητα για τις επόμενες κινήσεις