Δήμος Φιλοθέης – Ψυχικού: Όταν η αρχιτεκτονική καθορίζει την ιστορία ενός τόπου – Από τον συνεταιρισμό «Κέκρωψ» στο σήμερα

Στη διαφύλαξη της πολιτιστικής του κληρονομιάς και της ιστορικής του ταυτότητας στοχεύει ο Δήμος Φιλοθέης – Ψυχικού μέσω της καταγραφής ιστορικών κτιρίων της περιόδου 1924-1970, έργο που ανέθεσε στη Monumenta, το οποίο εκτός από την καταγραφή των κτιρίων περιλάμβανε και τη συλλογή προφορικών μαρτυριών από κατοίκους του Δήμου, τη συλλογή αρχειακού υλικού, εκπαιδευτικά προγράμματα σε σχολεία και την διάδοση του ίδιου του έργου στα ΜΜΕ.

Τρεις δημοτικές κοινότητες (Ψυχικού, Φιλοθέης, Νέου Ψυχικού), 3.531 κτίρια, εκ των οποίων τα 1.600 βρίσκονται στην κοινότητα του Ψυχικού και 1.127 στο Νέο Ψυχικό, συνθέτουν ένα έργο ανεκτίμητης αξίας για τους δημότες, καθώς για πρώτη φορά ένας οργανισμός τοπικής αυτοδιοίκησης προβαίνει σε αυτή την καταγραφή, αναλαμβάνοντας θεσμικά μία τέτοια πρωτοβουλία.

«Η Φιλοθέη και το Ψυχικό είναι περιοχές αποκλειστικής κατοικίας με παλιές μονοκατοικίες κυρίως. Αρκετές είναι προπολεμικές. Κάποιες έχουν χτιστεί από το 1950 και έπειτα. Είχαμε παρατηρήσει ότι τα τελευταία χρόνια με τον καινούριο ΝΟΚ και την άνθιση που υπάρχει στις οικοδομικές δραστηριότητες, υπήρξε ενδιαφέρον για τις περιοχές μας. Πολλοί έρχονταν, αγόραζαν ένα πολύ ωραίο σπίτι, το γκρέμιζαν και έχτιζαν καινούριο. Γενικά η Φιλοθέη είναι χαρακτηρισμένη ως κηπούπολη. Σεβόμενοι λοιπόν, το καθεστώς της περιοχής, σε πρώτη φάση μπήκαμε στη διαδικασία να κάνουμε την καταγραφή αυτών των κτιρίων, με σκοπό τη δημιουργία ενός ιστορικού αρχείου, ούτως ώστε να ξέρουμε τι σπίτια υπάρχουν και ποια ήταν τα χαρακτηριστικά του καθενός ξεχωριστά. Από εκεί και έπειτα, μένει να δούμε τι ενέργειες μπορούμε να κάνουμε για να σώσουμε αρκετά από αυτά, χαρακτηρίζοντάς τα διατηρητέα, εξετάζοντας επίσης ποια κίνητρα μπορούμε να αποδώσουμε ως δήμος στους ιδιοκτήτες, προκειμένου να τα διατηρήσουν ως έχουν», εξηγεί μεταξύ άλλων στο mononews.gr ο δήμαρχος Φιλοθέης – Ψυχικού κ. Χαράλαμπος Μπονάτσος.

Αρχιτεκτονικός πλούτος

Όπως αναφέρει ο κ. Μπονάτσος, η ευρύτερη περιοχή του δήμου χαρακτηρίζεται από έναν αρχιτεκτονικό πλούτο, καθώς σώζονται κτίρια τύπου Bauhaus και πολλά προπολεμικά κτίρια στην περιοχή του Ψυχικού, των οποίων η κατασκευή περιλαμβάνει αψίδες, πυργίσκους κ.ά., με ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα να βρίσκεται στη συμβολή των οδών Δημοκρατίας και Τσάκωνα. «Είναι ένα εκπληκτικό προπολεμικό κτίριο, της δεκαετίας του 1920. Αρκετά από αυτά χαρακτηρίζονται διατηρητέα, σκοπός μας όμως είναι να σώσουμε και άλλα». Παραδείγματα αρχιτεκτονικού πλούτου ο κ. Μπονάτσος αναφέρει ότι υπάρχουν στο Νέο Ψυχικό στην οδό Αγίας Σοφίας και στη Μπακοπούλου, τα οποία κατοικούνται μέχρι και σήμερα. «Υπάρχουν όμως και διατηρητέες κατοικίες οι οποίες είναι εγκαταλελειμμένες, όπως αυτή του Πλάτωνα στο Φάρο του Νέου Ψυχικού. Κάποια άλλα ενδιαφέροντα κτίρια βρίσκονται στην οδό Παρίτση. Μία από αυτές τις κατοικίες βρίσκεται πίσω από το Σινέ Ψυχικό. Είναι διατηρητέα, έχει συντηρηθεί πρόσφατα και έχει ανακατασκευαστεί με βάση τα πρότυπα εκείνης της εποχής».

Η έναρξη της καταγραφής πραγματοποιήθηκε στο Ψυχικό τη Δευτέρα 2 Φεβρουαρίου 2026 από το κτίριο του Κοσμά Πολίτη, όπου στεγάζεται η Δημοτική Βιβλιοθήκη. Για διάστημα επτά μηνών, οι συνεργάτες της Monumenta – αρχαιολόγοι και αρχιτέκτονες – προχώρησαν στη συστηματική εξωτερική φωτογράφηση των ιστορικών κτιρίων. «Ο Δήμος Φιλοθέης-Ψυχικού διαθέτει ένα μοναδικό αρχιτεκτονικό και πολεοδομικό αποτύπωμα, όπου το φυσικό περιβάλλον συνυπάρχει αρμονικά με τον δομημένο χώρο. Οι τρεις ιστορικοί οικισμοί – Φιλοθέη, Ψυχικό και Νέο Ψυχικό – διαμορφώθηκαν σε διαφορετικές κοινωνικές και ιστορικές συγκυρίες, διατηρώντας μέχρι σήμερα τον ιδιαίτερο χαρακτήρα τους. Η συστηματική καταγραφή της περιόδου 1924-1970 έρχεται να οργανώσει αυτή τη γνώση με επιστημονικό τρόπο και να τη μετατρέψει σε διαχρονικό εργαλείο σχεδιασμού. Σε συνεργασία με τη MONUMENTA, δημιουργούμε τις βάσεις για ένα ολοκληρωμένο ιστορικό αρχείο, το οποίο θα αποτελέσει σημείο αναφοράς για τις επόμενες γενιές και θεμέλιο για τεκμηριωμένες πολιτικές προστασίας της αρχιτεκτονικής μας κληρονομιάς. Καλούμε τους πολίτες να συμμετέχουν ενεργά. Η ιστορία του τόπου μας δεν είναι στατική. Διαμορφώνεται μέσα από τη μνήμη, τη γνώση και τη συνεργασία όλων μας», πρόσθεσε ο κ. Μπονάτσος.

Η φυσιογνωμία των τριών κοινοτήτων 

Όπως τονίζει στο mononews.gr, η επικεφαλής της Monumenta, αρχαιολόγος κα. Ειρήνη Γρατσία, η κάθε δημοτική κοινότητα αποτελεί μία ξεχωριστή κατηγορία. «Και στο Ψυχικό και στο Νέο Ψυχικό, συναντάμε κτίρια όλων των μορφών. Εκτός από ένα μικρό κομμάτι των προσφυγικών στο Νέο Ψυχικό, όπου υπάρχει ομοιομορφία, οι άνθρωποι χτίζουν ελεύθερα, με δική τους πρωτοβουλία. Η Φιλοθέη είναι μία τελείως ξεχωριστή περίπτωση, γιατί δημιουργήθηκε από την Εθνική Τράπεζα. Και γι’ αυτό χτίστηκαν δύο τύποι κτιρίων, τους οποίους δεν τους συναντάμε σε καμία άλλη κοινότητα. Οι κάτοικοι – υπάλληλοι μπορούσαν να διαλέξουν από αυτούς τους δύο τύπους κτιρίων, που τους έφτιαξαν σπουδαίοι αρχιτέκτονες, που κλήθηκαν να σχεδιάσουν από τη μία κεραμοσκεπή κτίρια ή πολύ μοντέρνα κτίρια σαν κουτιά. Το Ψυχικό, επειδή δημιουργήθηκε από έναν συνεταιρισμό από επιχειρηματίες, τον Κέκροπα, κατοικήθηκε από πιο πλούσιους ανθρώπους, επιχειρηματίες και πολιτικούς. Εκεί έχουμε τους τύπους των κτιρίων, που συναντάμε και στην Αθήνα. Δυστυχώς, αυτό που συναντάει πλέον κάποιος είναι ελάχιστα προπολεμικά κτίρια, δηλαδή, της δεκαετίας του 1920 και του 1930, γιατί έχουν κατεδαφιστεί πάρα πολλά και συναντάει κανείς περισσότερο μεταπολεμικά, τα κτίρια της δεκαετίας του 1970 και τα καινούρια». 

Ειδικότερα, στην περιοχή του Ψυχικού συναντάμε  μεταξύ άλλων την ιστορική οικία του πολιτικού μηχανικού και πολιτικού Δημήτριου Διαμαντίδη, ο οποίος διετέλεσε βουλευτής και υπουργός Συγκοινωνιών το 1914 στην Κυβέρνηση του Ελευθερίου Βενιζέλου, στην οδό Στρατηγού Καλλάρη 14, που σχεδιάστηκε από τον σπουδαίο και εμβληματικό αρχιτέκτονα Αλέξανδρο Νικολούδη, που σχεδίασε και το Ψυχικό. «Όλοι όσοι ανήκαν στον επιχειρηματικό-τραπεζικό κόσμο, που έφτιαξαν το συνεταιρισμό του Κέκροπα, έχτισαν και σπίτια στην περιοχή».

Η κα. Γρατσία υπογραμμίζει ότι τα προπολεμικά έχουν ελαττωθεί, λόγω των κατεδαφίσεων που έχουν γίνει τα τελευταία χρόνια, ενώ μεγάλες κατεδαφίσεις έγιναν και στη δεκαετία του 1970. «Μέσα στη δικτατορία έφυγαν πάρα πολλά κτίρια, γιατί μεγάλωσε ο συντελεστής δόμησης», προσθέτει.

Διαφυλάσσοντας την ταυτότητα της περιοχής – Το παράδειγμα της κατεδάφισης της Οικίας του Μπάμπη Βωβού

Ο κ. Μπονάτσος δεν παραλείπει να αναφερθεί στην Οικία του κατασκευαστή Μπάμπη Βωβού που βρισκόταν κοντά στην πλατεία του Ψυχικού, που κατεδαφίστηκε πριν από μερικούς μήνες. Ο δήμαρχος κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για την απώλεια κτιρίων, που συγκροτούν την πολιτιστική ταυτότητα ενός τόπου. «Εκείνο το κτίριο είχε πάρα πολύ έντονα στοιχεία μοντερνισμού. Δυστυχώς, άλλαξε ο ιδιοκτήτης και δεν προλάβαμε να το σώσουμε. Σε αυτό έπαιξε τον ρόλο του και το υπουργείο Πολιτισμού, το οποίο εξέδωσε και την ανάλογη άδεια, ότι δηλαδή, το εν λόγω κτίριο δεν παρουσιάζει κάποιο αρχιτεκτονικό ενδιαφέρον. Από την άλλη αυτό που λέμε εμείς και η Monumenta είναι ότι μπορεί να μην είναι το σπίτι κάποιου ιστορικού ονόματος, αλλά δεν παύει να είναι ένα σπίτι πολύ χαρακτηριστικό της εποχής, που χαρακτήριζε μία ολόκληρη περιοχή».

Τέσσερα εμβληματικά κτίρια στην περιοχή του Ψυχικού

Οικία Διαμαντίδη

Επί της οδού Στρατηγού Καλλάρη στον αριθμό 14, βρίσκεται μία από τις πιο ωραίες κατοικίες, η οποία σχεδιάστηκε από τον σπουδαίο αρχιτέκτονα Αλέξανδρος Νικολούδη, το 1927. Όπως προαναφέραμε πρόκειται για την κατοικία του Δημήτριου Διαμαντίδη, ο οποίος ήταν μέλος στο διοικητικό συμβούλιο του Κέκροπα, τον συνεταιρισμό που ανέλαβε την σχεδίαση της κηπούπολης του Ψυχικού και την πώληση των οικοπέδων. Το κτίριο έχει κηρυχθεί διατηρητέο.

Οικία Μποδοσάκη

Η Οικία Μποδοσάκη, επί της οδού Στρατηγού Καλλάρη 50, σήμερα φιλοξενεί το Ελληνικό Ίδρυμα για το Βιβλίο και τον Πολιτισμό (ΕΛΙΒΙΠ). Εκεί κατοικούσε ο Μποδοσάκης έως το 1979, χρονιά που έφυγε από τη ζωή. Λίγο πριν από τον θάνατό του, μαζί με την σύζυγό του όρισαν με συμβολαιογραφική πράξη ότι το ακίνητο θα περιερχόταν μετά θάνατον στο Ελληνικό Δημόσιο για να χρησιμοποιηθεί ως κατοικία του εκάστοτε πρωθυπουργού της χώρας. Ωστόσο, τελικά δώρισαν το σπίτι όπου κατοικούσαν, μαζί με το οικόπεδο των 8,5 στρεμμάτων, σημερινής αξίας περί τα €56.060.000, στο ελληνικό Δημόσιο. Η οικία δε χρησιμοποιήθηκε ποτέ για τον αρχικό τους σκοπό. Το κτίριο σχεδιάστηκε από τον αρχιτέκτονα Κωνσταντίνο Κιτσίκη.

Οικία Κοσμά Πολίτη

Η Οικία του Κοσμά Πολίτη, επί της Στρατηγού Καλλάρη 13, είναι το Παλιό Δημαρχείο του Ψυχικού. Οικοδομήθηκε από το 1933 έως και το 1936. Ήταν το σπίτι του Πάρι Ταβελούδη, γνωστός με το ψευδώνυμο Κοσμάς Πολίτης, ο οποίος ήταν ένας από τους σημαντικότερους συγγραφείς της γενιάς του ’30. Εγκαταστάθηκε και έκτισε το 1930 το σπίτι του στο Ψυχικό σε βυζαντινό ρυθμό, όπου έζησε ευτυχισμένος με την οικογένειά του. Την περίοδο της Κατοχής, ο συγγραφέας το πούλησε για οικονομικούς λόγους, όμως συνέχισε να ζει εκεί ως ενοικιαστής. Μετά το θάνατο της γυναίκας του, έμενε σε ένα δωμάτιο στον επάνω όροφο ως το 1974, οπότε και πέθανε. Πλέον εκεί στεγάζεται η Δημοτική Βιβλιοθήκη Φιλοθέης-Ψυχικού. Το κτίριο είναι διώροφο κεραμοσκεπές. Χαρακτηριστικά είναι τα τρίλοβα ανοίγματα στον ημιυπαίθριο χώρο του ορόφου. Τα άλλα ανοίγματα είναι ορθογώνια με γαλλικά κουφώματα. Η κάτοψη έχει ελεύθερη σύνθεση με αρχιτεκτονικές προεξοχές στο ισόγειο, οι οποίες περιλαμβάνουν αντίστοιχα ανοίγματα καλύπτονται με κεραμοσπεπή στέγη.

Οικία Σινιόσογλου

Η Οικία Σινιόσογλου, επί της συμβολής των οδών Διαμαντίδου 18 και Σισμανόγλου 17 στο Παλαιό Ψυχικό, κατασκευάστηκε μεταξύ 1924 και 1929 σε σχέδια του αρχιτέκτονα Εμμανουήλ Π. Λαζαρίδη. Αρχικοί ιδιοκτήτες ήταν η οικογένεια Σινιόσογλου, που διέθετε την Υφαντουργία ΜΟΥΤΑΛΑΣΚΗ στη Ν. Ιωνια. Αγοράστηκε από την τέως βασιλική οικογένεια της Ελλάδας το 1937–1938 και λειτούργησε ως βασιλικό ανάκτορο, όπου γεννήθηκε ο τέως βασιλιάς Κωνσταντίνος Β΄ (το 1940) και η πριγκίπισσα Σοφία (το 1938). Εκεί διέμεναν έως και το 1967, ενώ από το 1974 περιήλθε στο δημόσιο.