Λίνα Μενδώνη: Επιτυχία για τη χώρα ο επαναπατρισμός των κειμηλίων από τη Βουλγαρία

«Χρειάστηκε να περάσουν 109 χρόνια ώσπου πολύτιμα ιστορικά και εκκλησιαστικά κειμήλια, τεκμήρια της πίστης και της ιστορίας της Μακεδονίας να επιστρέψουν εκεί όπου ανήκουν».

Στη συγκινητική τελετή  του επαναπατρισμού από την Βουλγαρία των 48 κειμηλίων, και την παρουσίασή τους στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού της Θεσσαλονίκης ώσπου να επιστραφούν στις μονές από τις οποίες είχαν κλαπεί, η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, χάρις στις ενέργειες της οποίας επιτεύχθηκε η ιστορική συμφωνία με το γειτονικό κράτος επισήμανε την απολύτως θετική σημασία της αλλά και τον δρόμο που ανοίγεται για την συνέχιση των διαπραγματεύσεων. Κάτι το οποίο επικρότησαν τόσο το Οικουμενικό Πατριαρχείο, όσο και η Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος θεωρώντας ότι γίνεται η ουσιαστική αρχή για την επιστροφή και άλλων αγαθών.

«Τα πολύτιμα τεκμήρια της ορθόδοξης πίστης, της πνευματικής παράδοσης και της πολιτιστικής κληρονομιάς του τόπου, που επέστρεψαν στην Ελλάδα αποκαθιστούν έναν ιστορικό δεσμό που δεν διακόπηκε ποτέ στη συλλογική μας μνήμη», όπως ανέφερε  η υπουργός. Επισημαίνοντας  ότι το Μνημόνιο Κατανόησης που υπεγράφη στις 29 Σεπτεμβρίου 2026, μεταξύ των υπουργών Πολιτισμού Ελλάδας και Βουλγαρίας, προβλέπει ότι αυτή είναι η πρώτη φάση για την επιστροφή κειμηλίων. Ακολουθεί η τεκμηρίωση από Έλληνες επιστήμονες,  περαιτέρω έργων, αντικειμένων και χειρογράφων σε καθιδρύματα και  μουσεία της Βουλγαρίας προκειμένου να στοιχειοθετηθεί με τρόπο δεοντολογικό η δυνατότητα επαναπατρισμού και άλλων.

Η τεκμηρίωση

Είναι σημαντικό να αναφερθεί εξάλλου, ότι η τεκμηρίωση και η διεκδίκηση ενός πολιτιστικού αγαθού είναι μία εξαιρετικά επίπονη επιστημονική διαδικασία, η οποία απαιτεί κατ’ αρχάς την πρόσβαση στο συγκεκριμένο αντικείμενο, κάτι που ως τώρα δεν ήταν εφικτό, πλην όμως, επιτυγχάνεται με την συγκεκριμένη  συμφωνία.  Παρέχεται δηλαδή, η δυνατότητα πρόσβασης σε καταλόγους, ευρετήρια, αλλά και στην εκ του σύνεγγυς εξέταση των αντικειμένων, ώστε να βρουν οι Έλληνες  επιστήμονες την προέλευσή τους, να την τεκμηριώσουν και να ζητηθεί, με βάση τις Διεθνείς Συμβάσεις, να επιστρέψουν στην Ελλάδα. Μια  προσπάθεια πάντως, που δυσκολεύεται από τις περιληπτικές και ενδεικτικές δυστυχώς,  καταγραφές, ενδείξεις αλλά και ασάφειες που παρατηρούνται στους  καταλόγους των Μονών, πριν από την κλοπή.

«Ποιος άλλος πέτυχε τον επαναπατρισμό, όλα αυτά τα χρόνια, έστω και ενός από αυτά τα κλεμμένα κειμήλια;», σημείωσε όμως, η υπουργός. Θυμίζοντας ότι όσα έχουν επαναπατρισθεί κατά τα προηγούμενα χρόνια προέρχονταν από την αγορά της τέχνης και μόνον.

Κερδισμένη η Ελλάδα

«Άκουσα ότι χάσαμε το διαπραγματευτικό μας χαρτί», συνέχισε, αναφερόμενη σε αντιδράσεις για την επιστροφή των οστών του Σαμουήλ στη Βουλγαρία. Όμως, «Αυτά τα συγκεκριμένα οστά λένε κάτι στον ελληνικό λαό, λένε κάτι σε κάποιον από εμάς;», όπως είπε. Για να προσθέσει, πως μέχρι το 2012, και μόνον μετά από μακρές,  δικές της συζητήσεις με τον καθηγητή Νικόλαο Μουτσόπουλο, παρεδόθησαν αυτά τα οστά στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού,  καθώς έως τότε και προς μεγάλη πικρία του δεν τα είχε παραλάβει κανείς. Ήταν στο εργαστήριο του Πολυτεχνείου και αργότερα στο σπίτι του καθηγητή.

Η μεταφορά τους όμως σήμερα στο υπουργείο Πολιτισμού της Βουλγαρίας συνδέεται με τη σύγχρονη διεθνή πρακτική, η οποία αναγνωρίζει τη σημασία των ανθρώπινων καταλοίπων, όχι μόνο ως αρχαιολογικών ευρημάτων, αλλά και ως στοιχείων πολιτιστικής ταυτότητας, ιστορικής μνήμης και συνέχειας.

«Αυτά είναι τα οστά που πήγαν στη Βουλγαρία, και αυτό θεωρήθηκε ότι χάνουμε το διαπραγματευτικό μας χαρτί. Εμένα, μου ακούγεται εκβιαστικό αυτό, όταν μιλάμε για οστά ανθρώπων, ανεξαρτήτως του ποιος ήταν αυτός», πρόσθεσε η κυρία Μενδώνη.  «Η Εκκλησία στα χέρια της δεν είχε τίποτα, αλλά μόνο ωφελείται αυτή τη στιγμή, καθώς παίρνει τα κειμήλια. Ποιος είναι λοιπόν, ο πραγματικά κερδισμένος; Είναι η πατρίδα μας ως κράτος και η Εκκλησία μας. Γιατί αυτά ανήκουν στην Εκκλησία και εκεί θα πάνε».

Τα κειμήλια

Τα 48 κειμήλια, προερχόμενα από την Ιερά Μονή Παναγίας Εικοσιφοίνισσης, την Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου Σερρών και την Ιερά Μητρόπολη Σερρών και Νιγρίτης, και την Ιερά Μονή Μεταμόρφωσης Σωτήρος Ναούσης, είχαν μεταφερθεί στη Σόφια, το 1917 ύστερα οπό την κλοπή τους από τα βουλγαρικά στρατεύματα κατοχής, , και εκτίθεντο ή φυλάσσονταν στο Εθνικό Μουσείο Ιστορίας της Βουλγαρίας.

Τα αντικείμενα είναι διαφόρων κατηγοριών και καλύπτουν ένα ευρύ χρονολογικό φάσμα. Πρόκειται για λειτουργικό εξοπλισμό που προέρχεται, κυρίως, από τα δύο ιστορικά μοναστήρια, τη Μονή Τιμίου Προδρόμου Σερρών και Παναγίας Εικοσιφοινίσσης. Αποτελείται από εκκλησιαστικά σκεύη, δισκάρια, δισκοπότηρο, λειψανοθήκες, εικόνες, ριπίδια, άμφια, ένας ολόκληρος επισκοπικός θρόνος, μια πύλη και ένα αναλόγιο. Χρονολογικά, ο εξοπλισμός αυτός ανήκει στη Μεταβυζαντινή περίοδο, από τον 16ο έως τον 19ο αιώνα.

Πιο συγκεκριμένα, μεταξύ των εξαιρετικών εκθεμάτων περιλαμβάνονται: Λειτουργικά σκεύη και αντικείμενα λατρείας, όπως σταυροθήκες, λειψανοθήκες (πολλές εκ των οποίων είναι ενεπίγραφες και αποδίδονται στη Μονή Εικοσιφοινίσσης), σταυροί λιτανείας και αγιασμού, καθώς και ένα δισκοπότηρο. Ξεχωριστή θέση κατέχουν τα εξαιρετικά ριπίδια από τη Μητρόπολη Σερρών και τη Μονή Τιμίου Προδρόμου με περίκλειστα σμάλτα, καθώς και η εντυπωσιακή ξύλινη θύρα από τον ίδιο ναό.

Επίσης φορητές εικόνες και άμφια και συγκεκριμένα ιερές εικόνες (συμπεριλαμβανομένων των καλυμμάτων/«πουκαμίσων» τους) και σπάνια αρχιερατικά άμφια. Μεταξύ αυτών ξεχωρίζουν δύο εξαιρετικά επιγονάτια από τη Μονή Εικοσιφοινίσσης το ένα φέρει επιγραφή που το αποδεικνύει, καθώς και το όνομα της τεχνίτριας Αργυρούς από την Κωνσταντινούπολη.  Ακόμ,η έργα αργυροτεχνίας στα οποία περιλαμβάνονται εντυπωσιακά, ενυπόγραφα έργα αργυροτεχνίας φιλοτεχνημένα από επώνυμους αργυροχόους από την περιοχή της Ηπείρου και ιδίως από το Λινοτόπι.

Το Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού φιλοξενεί τα κειμήλια στην αίθουσα περιοδικών εκθέσεων ως τις 5 Νοεμβρίου, καθώς στη συνέχεια θα λάβουν τον δρόμο της επιστροφής στις ιστορικές Μονές και στις Εκκλησίες που ανήκουν.

Διαβάστε επίσης

Λίνα Μενδώνη στις Πρέσπες: Ο τόπος που ενώνει – Κοινή προσπάθεια ένταξης στην UNESCO