Μητσοτάκης-Eνεργειακά μέτρα – Η ρήτρα διαφυγής, τα 700 εκατ. του ΦΠΑ και η μάχη στις Βρυξέλλες

To γρίφο της εξασφάλισης δημοσιονομικού χώρου για την αντιμετώπιση της ενεργειακής κρίσης επιχειρεί να λύσει έγκαιρα η κυβέρνηση, οχυρώνοντας οικονομικά τις δυνατότητές της να στηρίξει την κοινωνία.

Με δύο παράλληλες πρωτοβουλίες στοχεύει σε μεγαλύτερα περιθώρια χρηματοδότησης της ενεργειακής πολιτικής, χωρίς να διακινδυνεύσει τους δημοσιονομικούς στόχους. Στο επίκεντρο η ρήτρα διαφυγής που ήδη εγκρίθηκε  και η δυνατότητα αξιοποίησης των πρόσθετων φορολογικών εσόδων μέσω του ΦΠΑ λόγω της ακρίβειας, που ο Πρωθυπουργός έχει προτείνει με επιστολή του στην Κομισιόν.

Σημειώνεται ότι η αντιμετώπιση του ενεργειακού κόστους του πολίτη αποτελεί προτεραιότητα για την κυβέρνηση που έχει ήδη προχωρήσει σε παρεμβάσεις άνω του 1 δισ. ευρώ για την προστασία της κοινωνίας και της οικονομίας από τις συνέπειες της ενεργειακής αναταραχής. Στα μέτρα περιλαμβάνονται η επιδότηση του diesel κίνησης, οι παρεμβάσεις για τη συγκράτηση του κόστους θέρμανσης που έρχονται και οι στοχευμένες ενισχύσεις σε καταναλωτές και επαγγελματικούς κλάδους.

Η χθεσινή έγκριση της ελληνικής πρότασης για  ενεργειακή ρήτρα διαφυγής, αφορά αποκλειστικά στην Ελλάδα, έχει ιδιαίτερη πολιτική και οικονομική σημασία, αφού δίνει μια σημαντική δυνατότητα χρηματοδότησης προγραμμάτων εξηλεκστρισμού,  και δείχνει ότι οι ελληνικές προτάσεις όταν είναι αιτιολογημένες διαμορφώνουν  τις  ευρωπαϊκές αποφάσεις, και δημιουργούν την αισιοδοξία ότι κάτι ανάλογο μπορεί επαναληφθεί με την πρόταση για την αξιοποίηση των πρόσθετων εσόδων από το ΦΠΑ.

Υπενθυμίζεται ότι ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης εντείνει τις παρεμβάσεις του προς την Ευρωπαϊκή Ένωση, και μετά την εξασφάλιση 1 δισ. ευρώ από τη ρήτρα διαφυγής , με επιστολή του στην Κομισιόν, ζήτησε την αξιοποίηση των πρόσθετων εσόδων από τον ΦΠΑ, τα οποία δημιουργεί η αύξηση των τιμών της ενέργειας, για τη χρηματοδότηση νέων ενισχύσεων. Στόχος να διαμορφώσει ένα πιο ευέλικτο πλαίσιο για τις κρατικές δαπάνες που συνδέονται με την άνοδο των τιμών ενέργειας.

Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις που δημοσιεύθηκαν στις αρχές Οκτωβρίου, ο διαθέσιμος χώρος για πρόσθετα μέτρα το 2026 έχει περιοριστεί κοντά στα 200 εκατ. ευρώ, ενώ τα δυνητικά επιπλέον έσοδα από τον ΦΠΑ λόγω της ανόδου των τιμών υπολογίζονται σε περίπου 700 εκατ. ευρώ, εφόσον η πρόταση λάβει το πράσινο φως από την Κομισιόν.
Η συζήτηση αυτή αναμένεται να γίνει στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της 15ης και 16ης Οκτωβρίου, με την κυβέρνηση να επιδιώκει ευρωπαϊκή συμφωνία που θα της δώσει μεγαλύτερο περιθώριο για τη συνέχιση των παρεμβάσεων για όσο διαρκεί η ενεργειακή αναταραχή.

Η πρόταση για τα πρόσθετα έσοδα από τον ΦΠΑ

Στο επίκεντρο της ελληνικής πρότασης βρίσκεται η δυνατότητα να επιστρέφει η κυβέρνηση στους καταναλωτές μέρος των πρόσθετων φορολογικών εσόδων που εισπράττει εξαιτίας της ενεργειακής ακρίβειας.

Η λογική είναι ότι όταν αυξάνεται η τιμή των καυσίμων ή άλλων ενεργειακών προϊόντων, αυξάνεται αντίστοιχα και το ποσό του ΦΠΑ που εισπράττει το Δημόσιο, ακόμη κι αν δεν έχει αλλάξει ο φορολογικός συντελεστής. Έτσι, ένα μέρος της πρόσθετης φορολογικής επιβάρυνσης των καταναλωτών μετατρέπεται σε αυξημένα κρατικά έσοδα.

Στο πλαίσιο αυτό η πρόταση του Πρωθυπουργού  επιδιώκει να  μπορεί να χρησιμοποιεί αυτά τα επιπλέον έσοδα για στοχευμένες και προσωρινές ενισχύσεις, χωρίς οι σχετικές δαπάνες να προσμετρώνται πλήρως στα ευρωπαϊκά όρια αύξησης των καθαρών πρωτογενών δαπανών.

Ο ίδιος ο πρωθυπουργός, στις δηλώσεις του στις 5 Οκτωβρίου μετά τη συνάντησή του με τον πρόεδρο της Λιθουανίας, εξήγησε ότι εφόσον η κυβέρνηση εισπράττει πρόσθετα έσοδα ΦΠΑ αποκλειστικά λόγω του ενεργειακού πληθωρισμού, θα πρέπει να υπάρχει η δυνατότητα αυτά να αξιοποιούνται για προσωρινά μέτρα προστασίας της κοινωνίας.

Το ζήτημα, όπως διευκρίνισε, είναι κυρίως λογιστικό και συνδέεται με τους ευρωπαϊκούς κανόνες δαπανών, γι’ αυτό και απαιτεί συμφωνία σε επίπεδο Eurogroup και Ευρωπαϊκού Συμβουλίου.

Πρακτικά, η ελληνική κυβέρνηση υποστηρίζει ότι η επιστροφή στους πολίτες ενός μέρους των πρόσθετων φορολογικών εισπράξεων δεν θα πρέπει να αντιμετωπίζεται με τον ίδιο τρόπο που αντιμετωπίζεται μια μόνιμη αύξηση των δημόσιων δαπανών. Η πρόταση αφορά έκτακτες παρεμβάσεις, με περιορισμένη διάρκεια, που συνδέονται άμεσα με τις επιπτώσεις της διεθνούς ενεργειακής κρίσης.

Για παράδειγμα, εφόσον τα πρόσθετα έσοδα από τον ΦΠΑ διαμορφωθούν τελικά κοντά στα 700 εκατ. ευρώ, η κυβέρνηση θα μπορούσε, υπό την προϋπόθεση ευρωπαϊκής έγκρισης και της απαραίτητης δημοσιονομικής κάλυψης, να κατευθύνει αντίστοιχους πόρους σε μέτρα στήριξης.

Αυτό δεν σημαίνει ότι το σύνολο των 700 εκατ. ευρώ είναι αυτομάτως διαθέσιμο για νέες παροχές. Θα απαιτηθεί να προσδιοριστούν τα πραγματικά πρόσθετα έσοδα, ο τρόπος υπολογισμού τους και η μεταχείριση των σχετικών δαπανών στο ευρωπαϊκό δημοσιονομικό πλαίσιο.

Η πρόταση αποτελεί επίσης εναλλακτική επιλογή έναντι μιας οριζόντιας μείωσης συντελεστών ΦΠΑ. Ο πρωθυπουργός έχει υποστηρίξει ότι η οριζόντια μείωση του φόρου δεν μεταφέρεται κατ’ ανάγκη πλήρως στις τελικές τιμές και ωφελεί ανεξαρτήτως εισοδήματος όλους τους καταναλωτές. Αντίθετα, η αξιοποίηση συγκεκριμένων φορολογικών εσόδων θα μπορούσε να χρηματοδοτήσει μέτρα με εισοδηματικά ή επαγγελματικά κριτήρια.

Πώς θα αξιοποιηθεί το 1 δισ. της ρήτρας διαφυγής – Προτεραιότητα ο εξηλεκτρισμός

Η εθνική ρήτρα διαφυγής, που θεσπίστηκε για τις αμυντικές δαπάνες, διευρύνθηκε ώστε να καλύπτει και επενδύσεις στην ενεργειακή ασφάλεια. Πρόκειται για μια διαφορετική εφαρμογή της, η οποία αφορά κυρίως έργα υποδομών και τη μείωση της εξάρτησης από τα εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα, και όχι τις γενικευμένες επιδοτήσεις στην κατανάλωση.

Η κυβέρνηση αξιοποίησε την επέκταση της εθνικής ρήτρας διαφυγής για την ενεργειακή ασφάλεια, και στις 6 Αυγούστου η Ελλάδα υπέβαλε επίσημο αίτημα προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και το Συμβούλιο για την επέκταση της ρήτρας, ενώ στις 17 Σεπτεμβρίου η Κομισιόν εξέδωσε θετική σύσταση. Χθες εγκρίθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή αποκλειστικά για την Ελλάδα, το αίτημα του υπουργείου Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών για την επέκταση του πεδίου εφαρμογής της υφιστάμενης εθνικής ρήτρας διαφυγής, ώστε να συμπεριληφθούν μέτρα που ενισχύουν την ενεργειακή ανθεκτικότητα της χώρας.

Πλέον ανοίγει ο δρόμος για επενδύσεις 1 δισ. ευρώ με στόχο την ενεργειακή ανθεκτικότητα, δηλαδή  κρίσιμες επενδύσεις που θα μειώσουν το κόστος της ενέργειας, θα ενισχύσουν την ενεργειακή αυτονομία και θα περιορίσουν την εξάρτηση της χώραςαπό διεθνείς κρίσεις, ενισχύοντας τον εξηλεκτρισμό.

 Τα κυριότερα έργα που προγραμματίζεται να ενταχθούν στο εν λόγω πλαίσιο είναι νέο πρόγραμμα επιχορήγησης μπαταριών για ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, ύψους 200 εκατ. ευρώ., νέο πανελλαδικό πρόγραμμα για αντλίες θερμότητας και ηλιακούς θερμοσίφωνες (100.000 δικαιούχοι), ύψους 200 εκατ. ευρώ, νέο έργο Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης (αντλίες θερμότητας, ηλιακοί θερμοσίφωνες, φωτοβολταϊκά στη στέγη με μπαταρία) για 10.000 δικαιούχους στη Δυτική Μακεδονία και στη Μεγαλόπολη, ύψους 50 εκατ. ευρώ.

Επίσης, το πρόγραμμα «ΗΛΕΚΤΡΑ» για την ενεργειακή αναβάθμιση 109 παλαιών κτηρίων του Δημοσίου και πανεπιστημίων, ύψους 117 εκατ. ευρώ, το πρόγραμμα «ΦΟΙΒΟΣ- ΑΘΗΝΑ» για την ενεργειακή αναβάθμιση 246 σχολείων (δημοτικά, νηπιαγωγεία και βρεφονηπιακοί σταθμοί), ύψους 45 εκατ. ευρώ., και δράση δέσμευσης και αποθήκευσης άνθρακα στη βιομηχανία, ύψους 50 εκατ. ευρώ ενισχύοντας την ενεργειακή μετάβαση της βιομηχανίας.

Επίσης περιλαμβάνονται μέτρα για την ενίσχυση των υποδομών όπως σιδηροδρομικά έργα ενίσχυσης της ασφάλειας και επεκτάσεων, ύψους 320 εκατ. ευρώ και σταθμοί φόρτισης λεωφορείων, ύψους 20 εκατ. ευρώ. Η επιδιωκόμενη ευελιξία επιτρέπει στην Ελλάδα να υπερβαίνει προσωρινά τον συμφωνημένο ρυθμό αύξησης των καθαρών δαπανών για συγκεκριμένες επενδύσεις που μειώνουν την εξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα.

Το ευρωπαϊκό μέτωπο, οι επιφυλάξεις της Κομισιόν και το επόμενο ορόσημο στις 15–16 Οκτωβρίου

Το επόμενο κρίσιμο ορόσημο είναι το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της 15ης και 16ης Οκτωβρίου, όπου αναμένεται να τεθούν οι οικονομικές συνέπειες της ενεργειακής κρίσης και οι δυνατότητες κοινής ευρωπαϊκής αντίδρασης.

Αντίστοιχες με την  ελληνική πρωτοβουλία   διεκδικήσεις έχουν διατυπωθεί και από την Ιταλία, καθώς οι υψηλές τιμές ενέργειας δημιουργούν νέες πιέσεις στους κρατικούς προϋπολογισμούς. Η ιταλική κυβέρνηση ζητά να λαμβάνονται περισσότερο υπόψη οι συνέπειες του πληθωρισμού στον υπολογισμό των δημοσιονομικών μεγεθών, ενώ η Ελλάδα δίνει έμφαση στην εξαίρεση προσωρινών μέτρων στήριξης και στην αξιοποίηση των πρόσθετων εσόδων από τον ΦΠΑ.

Ωστόσο, η μέχρι στιγμής αντίδραση των ευρωπαϊκών θεσμών δείχνει ότι η εξασφάλιση νέας ευελιξίας δεν θα είναι εύκολη.

Στο Eurogroup της 8ης Οκτωβρίου, ο επίτροπος Οικονομίας Βάλντις Ντομπρόβσκις εμφανίστηκε επιφυλακτικός απέναντι στα αιτήματα Ελλάδας και Ιταλίας, επισημαίνοντας την ανάγκη δημοσιονομικής σύνεσης σε μια περίοδο αυξημένων αποδόσεων των κρατικών ομολόγων και διεθνούς οικονομικής αβεβαιότητας.

Η βασική ανησυχία είναι ότι μια ευρεία χαλάρωση των δημοσιονομικών κανόνων θα μπορούσε να δημιουργήσει αμφιβολίες στις αγορές για τη δυνατότητα των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων να διατηρήσουν υπό έλεγχο το δημόσιο χρέος τους. Από την ελληνική πλευρά, ο πρωθυπουργός επιχειρεί να διαχωρίσει τη διεκδίκηση πρόσθετου δημοσιονομικού χώρου από οποιαδήποτε αμφισβήτηση της δημοσιονομικής πειθαρχίας. Έχει ξεκαθαρίσει ότι η χώρα δεν πρόκειται να θέσει σε κίνδυνο την εμπιστοσύνη των αγορών ή τη σταθερότητα των δημόσιων οικονομικών της.

Και όπως δήλωσε χθες ο Πρωθυπουργός σε συνεντευξή του,  το Eurogroup  συζητά πολύ σοβαρά να δώσει κάποια περαιτέρω ευελιξία για να μπορέσουμε να αντιμετωπίσουμε την ενεργειακή κρίση, λαμβάνοντας ταυτόχρονα  και υπόψη το γεγονός ότι σήμερα έχουμε μία μεγάλη αναταραχή στην ευρωπαϊκή αγορά ομολόγων.

Οι επιστολές Μητσοτάκη διαχρονικά αποτελεσματικές

Οι επιστολές του Κυριάκου Μητσοτάκη προς την πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν αποτελούν ένα εργαλείο με το οποίο ο πρωθυπουργός επιχειρεί διαχρονικά να προωθήσει ελληνικές προτάσεις στην ευρωπαϊκή ατζέντα, με αρκετές από αυτές να βρίσκουν ανταπόκριση στις Βρυξέλλες.

Με επιστολή του είχε ζητήσει μια μεγάλης κλίμακας ευρωπαϊκή οικονομική αντίδραση στην πανδημία, η οποία στη συνέχεια πήρε τη μορφή του Ταμείου Ανάκαμψης, ενώ τον Ιανουάριο του 2021 είχε προτείνει με επιστολή του τη δημιουργία κοινού ευρωπαϊκού πιστοποιητικού εμβολιασμού, που αποτέλεσε τη βάση για το ψηφιακό πιστοποιητικό COVID και διευκόλυνε την επανεκκίνηση των μετακινήσεων και του τουρισμού.

Αντίστοιχες παρεμβάσεις είχε πραγματοποιήσει και για τη διαχείριση των μεταναστευτικών κρίσεων. Στον τομέα της ενέργειας, ιδιαίτερη σημασία είχε η επιστολή της 13ης Σεπτεμβρίου 2024, με την οποία ανέδειξε τις μεγάλες αποκλίσεις στις χονδρεμπορικές τιμές ηλεκτρισμού μεταξύ Νοτιοανατολικής και Δυτικής Ευρώπης, ζητώντας ισχυρότερη εποπτεία της αγοράς, καλύτερο συντονισμό και επιτάχυνση των ηλεκτρικών διασυνδέσεων. Το ζήτημα τέθηκε στη συνέχεια στο Συμβούλιο Υπουργών Ενέργειας, ενώ η Κομισιόν αναγνώρισε το πρόβλημα και προώθησε πρωτοβουλίες για τη βελτίωση των διασυνοριακών ροών και την ενίσχυση των δικτύων.

Τον Ιανουάριο του 2025 επανήλθε με νέα επιστολή για την ηλεκτρική ενέργεια, το φυσικό αέριο και τις εκπομπές ρύπων, προτείνοντας ειδική ομάδα εργασίας για την αντιμετώπιση των μεγάλων διαφορών στις τιμές. Οι πρωτοβουλίες αυτές δεν υιοθετήθηκαν όλες αυτούσιες, συνέβαλαν όμως στην ανάδειξη των ελληνικών αιτημάτων σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

Στην ίδια λογική εντάσσεται και η τελευταία επιστολή για το ΦΠΑ προκειμένου να εξασφαλιστεί πρόσθετη δημοσιονομική ευελιξία, ώστε οι κυβερνήσεις να μπορούν να χρηματοδοτούν μέτρα προστασίας από την ενεργειακή ακρίβεια χωρίς να παραβιάζουν τους ευρωπαϊκούς δημοσιονομικούς κανόνες.

Διαβάστε επίσης

Ευρωπαϊκό «πράσινο φως» αποκλειστικά για την Ελλάδα στη ρήτρα διαφυγής για την ενέργεια

Ιταλία – ΕΕ: Κοντά σε συμφωνία για πλαφόν στο φυσικό αέριο για συγκράτηση των λογαριασμών ενέργειας

Συμφωνία Τραμπ με Πούτιν: Η Ρωσία θα ρίξει στη διεθνή αγορά έως και 3.000.000 τόνους ντίζελ – Άμεσα οι 300.000