Συμβολαιακή καλλιέργεια: Πώς το ελληνικό κριθάρι δημιουργεί αξία από το χωράφι έως το τελικό προϊόν

Κάθε νέα καλλιεργητική περίοδος ξεκινά με μια σειρά από αποφάσεις για τον παραγωγό, αλλά και με αρκετές αβεβαιότητες. Πόσο θα κοστίσει η παραγωγή; Πού θα κινηθούν οι τιμές; Θα απορροφηθεί το προϊόν; Και πώς μπορεί μια αγροτική εκμετάλλευση να παραμείνει παραγωγική σε ένα περιβάλλον που επηρεάζεται ολοένα περισσότερο από οικονομικές και κλιματικές μεταβολές;

Η συμβολαιακή καλλιέργεια επιχειρεί να απαντήσει σε ένα μέρος αυτής της αβεβαιότητας, δημιουργώντας μια οργανωμένη σχέση ανάμεσα στον παραγωγό και την επιχείρηση που θα παραλάβει την παραγωγή του.

Στην περίπτωση του κριθαριού, το μοντέλο αυτό εφαρμόζεται από την Αθηναϊκή Ζυθοποιία από το 2008. Σήμερα, περίπου 2.000 παραγωγοί από 19 νομούς συμμετέχουν στο ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΜΒΟΛΑΙΑΚΗΣ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑΣ, μέσω του οποίου η εταιρεία καλύπτει τις ανάγκες της για την παραγωγή μπίρας με 100% ελληνικό κριθάρι.

Μια συμφωνία που ξεκινά πριν από τη σπορά

Η ιδιαιτερότητα της συμβολαιακής καλλιέργειας βρίσκεται στο γεγονός ότι η συνεργασία αρχίζει πριν ακόμη μπει ο σπόρος στο χωράφι.

Στο πλαίσιο του προγράμματος παρέχονται πιστοποιημένοι σπόροι, με δυνατότητα αγοράς τους από τους παραγωγούς με πίστωση, ενώ προβλέπεται ελάχιστη εγγυημένη τιμή, η οποία συμφωνείται πριν από τη σπορά και μπορεί να προσαρμοστεί προς τα πάνω εφόσον η αγορά κινηθεί υψηλότερα. Παράλληλα, εξασφαλίζεται η απορρόφηση των συμφωνημένων ποσοτήτων που πληρούν τις απαιτούμενες προδιαγραφές.

Για τον παραγωγό αυτό σημαίνει μεγαλύτερη ορατότητα σε δύο κρίσιμες παραμέτρους: τη διάθεση της σοδειάς και το εισόδημά του. Και αυτή η προβλεψιμότητα αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε έναν κλάδο όπου πολλές αποφάσεις λαμβάνονται μήνες πριν γίνει γνωστό το τελικό αποτέλεσμα της καλλιέργειας.

Το μοντέλο δεν εξαντλείται στην εμπορική συμφωνία. Περιλαμβάνει γεωπονική παρακολούθηση, επιτόπιους ελέγχους, τεχνική υποστήριξη, εκπαίδευση και δυνατότητα πιστοποίησης, καλύπτοντας έτσι μεγαλύτερο μέρος της παραγωγικής διαδικασίας.

Οι τοπικές οικονομίες πίσω από τους αριθμούς

Η παρουσία περίπου 2.000 συνεργαζόμενων παραγωγών σε 19 νομούς δίνει στη συμβολαιακή καλλιέργεια μια διάσταση που υπερβαίνει τη σχέση μιας επιχείρησης με τους προμηθευτές της.

Το αγροτικό εισόδημα συνδέεται με την οικονομική δραστηριότητα των οικογενειών, τις τοπικές αγορές και τις υπηρεσίες που σχετίζονται άμεσα ή έμμεσα με την παραγωγή. Με αυτόν τον τρόπο, η διατήρηση μιας σταθερής παραγωγικής βάσης στην περιφέρεια αποκτά ευρύτερη οικονομική και κοινωνική σημασία.

Ενδεικτικό της κλίμακας είναι ότι η Αθηναϊκή Ζυθοποιία έχει προμηθευτεί κατά μέσο όρο περίπου 50.000 τόνους ελληνικού κριθαριού ετησίως την τελευταία πενταετία.

Η κοινωνική αξία του μοντέλου έχει επιχειρηθεί να αποτιμηθεί και οικονομικά. Σύμφωνα με έρευνα κοινωνικής απόδοσης που δημοσιεύθηκε τον Δεκέμβριο του 2021, ο σχετικός δείκτης του Προγράμματος Συμβολαιακής Καλλιέργειας διαμορφώθηκε σε 2,43:1. Με άλλα λόγια, για κάθε 1 ευρώ που επενδύθηκε στο πρόγραμμα υπολογίστηκε ότι δημιουργήθηκαν 2,43 ευρώ κοινωνικής αξίας.

Η έρευνα συναντά το χωράφι

Η ανθεκτικότητα της αγροτικής παραγωγής δεν εξαρτάται μόνο από την τιμή ή την εξασφαλισμένη διάθεση του προϊόντος. Εξαρτάται και από το πόσο αποδοτικά μπορεί να παράγει το ίδιο το χωράφι.

Γι’ αυτό ένας ακόμη πυλώνας του προγράμματος είναι η σύνδεση της παραγωγής με την επιστημονική έρευνα. Η Αθηναϊκή Ζυθοποιία συνεργάζεται από το 2011 με το Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών για τη βελτιστοποίηση της καλλιέργειας του κριθαριού στην Ελλάδα, με έμφαση, μεταξύ άλλων, στην επιλογή και ανάπτυξη αποδοτικότερων ποικιλιών, προσαρμοσμένων στις ελληνικές εδαφοκλιματικές συνθήκες.

Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, από το 2011 έως το 2023, μόνο μέσω της επιλογής των καλύτερων ποικιλιών, η απόδοση του κριθαριού στους πειραματικούς αγρούς αυξήθηκε κατά 50%.

Στην ίδια κατεύθυνση κινείται και η εκπαίδευση. Από το 2014 έχουν πραγματοποιηθεί 10 εκπαιδευτικά σεμινάρια, στα οποία συμμετείχαν περισσότεροι από 500 συνεργαζόμενοι παραγωγοί, με αντικείμενο τις καλλιεργητικές πρακτικές, την ασφαλή χρήση αγροχημικών και τις νέες τεχνολογίες.

Σε αυτή τη μακροχρόνια σχέση με τους παραγωγούς εντάσσεται πλέον και η «Έξυπνη Σπορά», η πρωτοβουλία ευφυούς γεωργίας που αναπτύχθηκε σε συνεργασία με το Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, προσθέτοντας ψηφιακά εργαλεία και δεδομένα στην παρακολούθηση και διαχείριση της καλλιέργειας.

Από την παραγωγικότητα στη βιωσιμότητα

Η περιβαλλοντική διάσταση αποτελεί επίσης μέρος του μοντέλου. Για την καλλιέργεια του κριθαριού εφαρμόζεται από το 2018 κώδικας αειφορικής διαχείρισης, ο οποίος επικαιροποιήθηκε το 2022 σύμφωνα με τις αρχές του Farm Sustainability Assessment.

Η εφαρμογή του ελέγχεται σε ετήσια βάση από ανεξάρτητο φορέα και περιλαμβάνει τόσο περιβαλλοντικά όσο και κοινωνικά κριτήρια. Το 2025, το πιστοποιημένο κριθάρι που προμηθεύτηκε η εταιρεία αντιστοιχούσε στο 95% της συνολικής ποσότητας.

Πρόκειται για μια προσέγγιση που επιχειρεί να συνδέσει τρεις διαφορετικές απαιτήσεις της σύγχρονης γεωργίας: παραγωγικότητα, οικονομική βιωσιμότητα και περιορισμό του περιβαλλοντικού αποτυπώματος.

Από το χωράφι στη βυνοποίηση

Το κριθάρι, όμως, αποτελεί μόνο την αρχή της οικονομικής διαδρομής.

Η παραγωγή των συνεργαζόμενων αγροτών συνδέεται με τα δύο ιδιόκτητα βυνοποιεία της Αθηναϊκής Ζυθοποιίας, στη Θεσσαλονίκη και την Πάτρα, δημιουργώντας μια καθετοποιημένη εγχώρια αλυσίδα: από την ελληνική αγροτική παραγωγή στη βυνοποίηση και στη συνέχεια στην παραγωγή του τελικού προϊόντος.

Η αξία που δημιουργείται από την πρώτη ύλη δεν εξαντλείται, επομένως, στην πώληση του κριθαριού. Συνεχίζει στα επόμενα στάδια της παραγωγικής διαδικασίας, συνδέοντας τον πρωτογενή τομέα με τη μεταποίηση.

Αυτό είναι και ένα από τα σημαντικότερα οικονομικά χαρακτηριστικά της συμβολαιακής καλλιέργειας: όταν εντάσσεται σε μια οργανωμένη εγχώρια παραγωγική αλυσίδα, μπορεί να λειτουργήσει ως γέφυρα ανάμεσα στο χωράφι και τη βιομηχανία.

Μια συνεργασία με ορίζοντα πέρα από μία σοδειά

Από το 2008 μέχρι σήμερα, η περίπτωση του ελληνικού κριθαριού δείχνει ότι η συμβολαιακή καλλιέργεια μπορεί να δημιουργήσει ένα νέο, πιο ασφαλές πλαίσιο για τον παραγωγό που συνδυάζει μεγαλύτερη προβλεψιμότητα, επιστημονική γνώση, εκπαίδευση, βιώσιμη γεωργία και εγχώρια μεταποίηση. Δημιουργώντας κατ’ αυτόν τον τρόπο σταθερούς και μακροχρόνιους δεσμούς ανάμεσα στον πρωτογενή τομέα και τη βιομηχανία, ώστε η αξία που ξεκινά από το ελληνικό χωράφι να διαχέεται στις τοπικές κοινωνίες και να συνεχίζει να παράγεται μέσα στη χώρα.