Το παράνομο εμπόριο καπνικών: Νέα δεδομένα, ρυθμιστικές πιέσεις και πολιτικές επιπτώσεις

Τα πρόσφατα δεδομένα της KPMG για το παράνομο εμπόριο καπνικών προϊόντων στην Ευρώπη παρουσίασε ο David Bird, Associate Director, Strategy Group, KPMG LLP, σε πάνελ συζήτησης που έλαβε χώρα στο πλαίσιο του διεθνούς συνεδρίου NoSmoke Summit 2026. Συμμετείχαν οι: Κωνσταντίνος Φαρσαλινός, Ιατρός-ερευνητής, Πανεπιστήμιο Πάτρας – Σχολή Δημόσιας Υγείας, Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής, Greece Data & Media Lab, Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου. Παναγιώτης Λιαργκόβας, Καθηγητής Οικονομικών, Πρόεδρος του Τμήματος Οικονομικών Επιστημών, Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου. Marewa Glover, Director, Centre of Research Excellence: Indigenous Sovereignty & Smoking, New Zealand και Mark Tyndall, MD, ScD, FRCPC, Public Health Consultant, Canada.

Ο David Bird ανέλυσε την κατανάλωση καπνικών προϊόντων και τις τάσεις που καταγράφονται την τελευταία 5ετία, με ιδιαίτερη αναφορά στην Ελλάδα.

Η κατανάλωση τσιγάρων μειώνεται στην Ευρώπη, αλλά το παράνομο εμπόριο ανθεί- Παράνομο το ένα στα δέκα τσιγάρα

Η έρευνα της KPMG εξετάζει τις διαφορετικές κατηγορίες παράνομου εμπορίου τσιγάρων. α) Τα τσιγάρα που είναι απομίμηση των αυθεντικών, τα κοινώς ονομαζόμενα τσιγάρα «μαϊμού», που κατασκευάζονται από παράνομες πηγές και κυκλοφορούν με στόχο να παραπλανήσουν τους καταναλωτές. β) Τα τσιγάρα “legal whites” που είναι τσιγάρα που κατασκευάζονται νομίμως, αλλά εισέρχονται διασυνοριακά μέσω λαθρεμπόρων σε μια χώρα που το εμπόριό τους είναι απαγορευμένο ή περιορισμένο από τις αρχές ή εκμεταλλεύονται τις διαφορές που υπάρχουν στην φορολογία μεταξύ χωρών.

Σύμφωνα με τα στοιχεία της KPMG, στην Ευρώπη των 38 κρατών που περιλαμβάνονται στη μελέτη, η συνολική κατανάλωση τσιγάρων εμφανίζει μείωση 4% το 2025, η μεγαλύτερη που καταγράφεται από το 2021. Η κύρια αιτία πίσω από τη μείωση της κατανάλωσης είναι η μείωση των πωλήσεων σε ποσοστό 5%, ποσοστό που αφορά το νόμιμο εμπόριο τσιγάρων στις 38 χώρες το 2025. Και πάλι πρόκειται για την μεγαλύτερη μείωση πωλήσεων από το 2021.

Σε αντίθεση με τα παραπάνω, το παράνομο εμπόδιο αυξάνεται: Το 2025 η αύξηση του παράνομου εμπορίου ήταν 6%, ποσοστό που ισοδυναμεί με 55 δισεκατομμύρια πακέτα παράνομων τσιγάρων.

Τα τσιγάρα «μαϊμού» φαίνεται ότι έκαναν «χρυσές δουλειές» το 2025, σημειώνοντας αύξηση 13%. Ο μεγάλος χαμένος το 2025 ήταν τα ίδια τα κράτη, που έχασαν 22 δισεκατομμύρια ευρώ σε φορολογικά έσοδα λόγω του παράνομου εμπορίου τσιγάρων (ποσοστό 15% μεγαλύτερο σε σχέση με το 2024).

Το 11% του συνολικού εμπορίου τσιγάρων το 2025 αφορά παράνομο εμπόριο, που πρακτικά σημαίνει 1 στα 10 πακέτα που πωλούνται είναι παράνομο.

Οι παράνομες ομάδες που διακινούν τσιγάρα εξελίσσονται, με επαγγελματική οργάνωση και συντονισμό

Η βιομηχανική παραγωγή κατακερματίζεται σε διάφορες χώρες ή περιφέρειες, τα παράνομα εργοστάσια στην Ε.Ε. και στην Ανατολική Ευρώπη αυξάνονται και οι τεχνολογικές εξελίξεις επιτρέπουν την αντιγραφή των σημάνσεων ασφαλείας ή των QR codes. Τα διασυνοριακά logistics κατακερματίζουν τα παραδοτέα σε μικρότερο όγκο και ακολουθούν μη ανιχνεύσιμες οδούς, ακόμα και με drones, ενώ οι πωλήσεις παρακάμπτουν τα φυσικά καταστήματα και διακινούνται διαδικτυακά, μέσα από ειδικές πλατφόρμες. Όλα τα παραπάνω δείχνουν ότι οι διακινητές αυτών των παράνομων προϊόντων λειτουργούν πλέον απολύτως οργανωμένα, σε συντονισμό μεταξύ τους και με χρήση όλων των δαθέσιμων τεχνολογιών αιχμής.

Η αντιμετώπιση αυτών των οργανώσεων μπορεί να γίνει μόνο με end-to-end προσεγγίσεις και διασυνοριακή συνεργασία.

Η Γαλλία στην κορυφή του παράνομου εμπορίου στην Ευρώπη

Η Γαλλία βρίσκεται στην πρώτη θέση στην Ευρώπη το 2025, με μεγάλη διαφορά από τις επόμενες, όσον αφορά το παράνομο εμπόριο τσιγάρων, με 21 δισ. παράνομα τσιγάρα (αύξηση 1,8% από το 2024). Ακολουθεί η Βρετανία, με 7 δισ. τσιγάρα (αύξηση 1,4% από το 2024).Τρίτη έρχεται η Ουκρανία, με 5 δισ. τσιγάρα (μείωση 0,9% από το 2024). Η Ελλάδα καταλαμβάνει την 8η θέση με 2 δισ. παράνομα τσιγάρα (μείωση 0,6% από το 2024).

Μεταξύ των 10 χωρών με τον μεγαλύτερο όγκο παράνομου εμπορίου στην Ευρώπη, μόνο δύο χώρες, η Ουκρανία και η Ελλάδα παρουσιάζουν μείωση έναντι του 2024. Για όλες τις υπόλοιπες, η τάση είναι αυξητική. Η μείωση όσον αφορά την Ελλάδα αποδίδεται στις νομοθετικές ρυθμίσεις που έχουν ληφθεί για το παράνομο εμπόριο τσιγάρων.

Θερμαινόμενα προϊόντα νικοτίνης: Αυξάνεται η κατανάλωση, ενώ το παράνομο εμπόριο είναι καθηλωμένο στο 1%

Σύμφωνα με την έρευνα, σε 22 χώρες της Ευρώπης, η κατανάλωση θερμαινόμενων προϊόντων νικοτίνης αυξήθηκε κατά μέσο όρο το 2025 σε ποσοστό 6,9% έναντι του 2024. Την ίδια στιγμή το παράνομο εμπόριο σε αυτά τα προϊόντα είναι πολύ μικρό, καθώς παραμένει καθηλωμένο γύρω στο 1%, ενώ το παράνομο εμπόριο τσιγάρων κινείται στο 11%, με αυξητική τάση.

Η Ελλάδα είναι μια από τις ταχύτερα αναπτυσσόμενες χώρες όσον αφορά την κατανάλωση θερμαινόμενων προϊόντων νικοτίνης, με αύξηση 17% το 2025 έναντι του 2024.

Προϊόντα νικοτίνης από του στόματος: Τα nicotine pouches κυριαρχούν στις ευρωπαϊκές αγορές

Με βάση τα στοιχεία της έρευνας, τα προϊόντα νικοτίνης που λαμβάνονται από του στόματος αποτελούν μια σχετικά νέα κατηγορία που εξετάζεται στην έρευνα της KPMG. Μεταξύ των διαφορετικών προϊόντων, τα nicotine pouches κυριαρχούν στις περισσότερες αγορές. Σημειώνεται ότι σε μια σειρά από χώρες της Ευρώπης, όπως στη Γερμανία, στην Ολλανδία και στο Βέλγιο, η πώληση nicotine pouches δεν επιτρέπεται. Η παρουσία τους στις χώρες αυτές αφορά εισαγόμενο προϊόν από άλλες χώρες.

Το snus διατηρεί ως προνομιακό του χώρο τη Νορβηγία, και έχει παρουσία και σε Σουηδία, Φινλανδία και Ολλανδία. Στην περιορισμένη κυκλοφορία του snus στις υπόλοιπες ευρωπαϊκές αγορές έχει συμβάλει η νομοθεσία της Ε.Ε. που δεν επιτρέπει την κυκλοφορία του εντός Ε.Ε., χωρίς, ωστόσο, αυτή η απαγόρευση να αποτρέψει την παρουσία του σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες, όπως π.χ. στη Γερμανία.

Μικρή είναι η κυκλοφορία των προϊόντων μασώμενου καπνού, που έχουν παρουσία σε ποσοστά 10%-15% σε Τσεχία, Σλοβακία, Σλοβενία, Ελβετία, Γερμανία, Αυστρία, και Βέλγιο.

Η θέση της Ελλάδας

Στην Ελλάδα η μείωση της κατανάλωσης τσιγάρων έφθασε το 2025 σε ποσοστό 6%, έναντι 4% του ευρωπαϊκού μέσου όρου. Η διαφορά της Ελλάδα έγκειται στο ότι η μείωση αυτή οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στη μείωση του παράνομου εμπορίου κατά 25% το 2025 έναντι του 2024, που επίσης είχε καταγραφεί μείωση κατά 24%. Σημειώνεται ότι το 2021 το ποσοστό των παράνομων τσιγάρων που καταναλώνονταν στην Ελλάδα ήταν 24%. Με τα μέτρα που ελήφθησαν στη χώρα, το ποσοστό αυτό έπεσε στο 18% το 2024 και στο 14% το 2025. Τα στοιχεία είναι εντυπωσιακά και δείχνουν μια σαφώς διαφορετική στάση της χώρας απέναντι στο παράνομο εμπόριο έναντι άλλων χωρών της Ευρώπης.

Πώς συλλέγει τα δεδομένα της η KPMG: Όταν μιλούν τα άδεια πακέτα

Είναι ενδιαφέρον να σημειωθεί ότι, σύμφωνα με τον David Bird, τα στοιχεία που συλλέγει η KPMG για την εν λόγω έρευνα προέρχονται από δύο πηγές: Η πρώτη πηγή είναι η ευρείας κλίμακας συλλογή άδειων πακέτων και συσκευασιών καπνικών προϊόντων σε 38 χώρες της Ευρώπης, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας.

Κάθε χρόνο συλλέγονται περίπου 500.000 πακέτα. Η δεύτερη πηγή είναι το σύνολο των πωλήσεων από το νόμιμο εμπόριο καπνικών προϊόντων, μέσω των εγκεκριμένων σημείων πώλησης σε κάθε χώρα. Ο συνδυασμός των δύο αυτών πηγών, δίνει πολύ σαφή στοιχεία για τις πωλήσεις σε κάθε χώρα, αλλά και την είσοδο προϊόντων από άλλες ή προς άλλες χώρες, καθώς και στοιχεία για το παράνομο εμπόριο καπνικών σε κάθε χώρα.