Αποχαιρετισμός στον Ηλία Ζέγγελη, τον μεγάλο δάσκαλο της αρχιτεκτονικής

«Ο Ηλίας Ζέγγελης, ο δάσκαλός μου, πέθανε. Χωρίς το εκρηκτικό του ταλέντο, το OMA ως ιδέα δεν θα υπήρχε. Σήμερα είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς την κατάσταση ευφορίας για την αρχιτεκτονική και για το τι μπορεί να επιτύχει. Αυτό που έκανε και τον ίδιο ένα σπουδαίο παράδειγμα έμπνευσης και συνεργού στο έγκλημα.

Το τραγούδι του με φαλτσέτο στο μικρό μας σαλόνι στη Νέα Υόρκη ενώ ήταν σκυμμένος πάνω από έναν πίνακα σχεδίασης, ΣΧΕΔΙΑΖΟΝΤΑΣ στις 2 π.μ., θα παραμείνει απόδειξη ότι η αρχιτεκτονική μπορεί να σε κάνει ευτυχισμένο. Η γενναιοδωρία που επένδυσε – ολόκληρη τη ζωή του – στο ταλέντο των άλλων ανθρώπων είναι μνημειώδης. Η σύνδεσή μας σε μια κρίσιμη στιγμή δημιούργησε τις γνώσεις και την ενέργεια για να ξεκινήσουμε το έργο μας».

Αυτή είναι η μικρή κατάθεση του Ρεμ Κούλχαας, του μεγάλου αρχιτέκτονα που υπήρξε μαθητής και στη συνέχεια, για πολλά χρόνια, συνοδοιπόρος και συνεργάτης του Ηλία Ζέγγελη, του σπουδαίου έλληνα δάσκαλου και αρχιτέκτονα που έφυγε πριν λίγες μέρες από τη ζωή σε ηλικία 89 ετών. Η εικόνα που περιγράφει ο βραβευμένος με Pritzker Κούλχαας, του Ζέγγελη να σχεδιάζει στις 2 το πρωί τραγουδώντας, δείχνει αυτό ακριβώς: την έννοια της αρχιτεκτονικής ως πνευματικής δραστηριότητας αλλά και ως πράξης ευχαρίστησης και ζωής.

Και τι έλεγε ο ίδιος για τον Κούλχαας; «Γνωριστήκαμε επειδή υπήρξε φοιτητής μου στην ΑΑ (Architectural Association) αλλά από την πρώτη στιγμή είδα ότι δεν χρειαζόταν καν να τον διδάξει κανείς. Είχε τις δικές του ιδέες και είχε έρθει έτοιμος…». Οι δυο τους άλλωστε, μαζί με την καλλιτέχνιδα Μάντελον Φρίσεντορπ και την εικαστικό Ζωή Ζέγγελη ήταν συνιδρυτές του ιστορικού Office for Metropolitan Architecture (ΟΜΑ) συνεργαζόμενοι επί 16 περίπου χρόνια.

Έξι δεκαετίες αντισυμβατικής παρουσίας

Γεννημένος στην Αθήνα το 1937 ο Ηλίας Ζέγγελης ήταν μια από εκείνες τις προσωπικότητες που παρ΄ότι λειτουργούσε αρκετά από το παρασκήνιο ως δάσκαλος, διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στην εποχή του. Επί έξι δεκαετίες ήταν αφιερωμένος στην αρχιτεκτονική αλλά πάνω απ΄ όλα στη διδασκαλία, η οποία και τον κατέστησε μια από τις πιο επιδραστικές προσωπικότητες στην εκπαίδευση αρκετών γενεών αρχιτεκτόνων.

Η καριέρα του έτσι, διαμορφώθηκε από μια αντισυμβατική σχέση μεταξύ επαγγελματικής πρακτικής και διδασκαλίας, μεταξύ δομημένης αρχιτεκτονικής και της θεωρίας. Και το αποτέλεσμα είναι, ότι η κληρονομιά του εκτείνεται πολύ πέρα από τα κτήρια που σχεδίασε, γιατί κυρίως ο Ζέγγελης υπήρξε σημαντικός για την κατανόηση της αρχιτεκτονικής ως μορφής γνώσης και εφεύρεσης.

Σε ηλικία 19 χρονών είχε βρεθεί στο Λονδίνο να σπουδάζει στη Σχολή Αρχιτεκτονικής του Architectural Association και μόλις αποφοίτησε από εκεί, το 1961 άρχισε να εργάζεται στο Douglas Stephen and Partners, όπου παρέμεινε για μία δεκαετία.

Ήδη όμως, από το 1963, μόλις δύο χρόνια μετά την αποφοίτησή του είχε επιστρέψει ως καθηγητής πλέον στη σχολή του, η οποία και θα γινόταν ο κατ΄ εξοχήν χώρος της διαμόρφωσής του. Εκεί είχε φοιτητή και τον Κούλχαας, ενώ μαθητές του υπήρξαν ακόμη, η μοναδική Ζάχα Χαντίντ αλλά και ο Ντέιβιντ Τσίπερφιλντ, σε μια εποχή, που στην αρχιτεκτονική έμπαιναν καινούργια μυαλά στην διερεύνηση του νέου ρόλου των σύγχρονων πόλεων.

Οι ανατρεπτικοί τέσσερεις

Ακριβώς μια ιδέα για το πώς μπορεί να είναι αυτές οι πόλεις έδωσε μάλιστα ο ίδιος με τους συνεργάτες του μέσα από το έργο «Exodus» – ή «Οι Εθελοντές Αιχμάλωτοι της Αρχιτεκτονικής»- μια πρόταση για το Λονδίνο, το οποίο φαντάστηκαν ως μια περιτειχισμένη λωρίδα που διέσχιζε την πόλη.

΄Ενα έργο που συνδύαζε αρχιτεκτονική, αφήγηση, κολάζ και πολιτική. Στο πλαίσιο αυτό ιδρύθηκε από τους τέσσερεις, μερικά χρόνια αργότερα, το 1975 και το ΟΜΑ, έργο σχεδιασμένο ως ένας χώρος για την διερεύνηση της πόλης, των προγραμμάτων της και των μορφών αναπαράστασής της.

Τα πρώτα χρόνια του OMA σημαδεύτηκαν από έργα και διαγωνισμούς που αμφισβήτησαν τις σχέσεις μεταξύ αρχιτεκτονικής, προγράμματος και πόλης: η επέκταση του Ολλανδικού Κοινοβουλίου στη Χάγη, οι προτάσεις για την IBA στο Βερολίνο, ο διαγωνισμός για το Parc de la Villette και η στέγαση στο Checkpoint Charlie. Και σε καθεμιά από αυτές τις περιπτώσεις, αντί να αντιμετωπίζουν το κτήριο ως μεμονωμένο στοιχείο, αυτά τα έργα έστρεψαν την προσοχή προς ευρύτερα αστικά συστήματα.

Έργα όπως οι δεκαέξι βίλες στην Αντίπαρο μετέφεραν εξάλλου, αυτή την έρευνα σε άλλα τοπία. Έτσι, σε αντίθεση με την κυκλοφοριακή συμφόρηση της Νέας Υόρκης, του Παρισιού ή του Βερολίνου, το κλίμα, η τοπογραφία, ο ορίζοντας και οι ειδικές γεωμετρίες της Μεσογείου αναδύθηκαν ως υλικά μέσω των οποίων μπορούσαν να δημιουργηθούν νέες σχέσεις με έντονα χαρακτηριστικά.

Τα παλιά ερωτήματα

Το 1987 ο Ζέγγελης αποχώρησε από το OMA και ίδρυσε τους Gigantes Zenghelis Architects με την Ελένη Τσιγάντε ενώ πάντως, από τις αρχές της δεκαετίας του 1990, άρχισε να απορροφάται όλο και περισσότερο από την διδασκαλία. Δίδαξε στην Ακαδημία Τέχνης του Ντίσελντορφ, στο Ινστιτούτο Berlage, στο EPFL, στο ETH Ζυρίχης στο Mendrisio, στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, στο πανεπιστήμιο Πάτρας, στο The Bartlett και στο Yale και το 2000 έλαβε το Βραβείο RIBA Annie Spink για Αριστεία στην Αρχιτεκτονική Εκπαίδευση.

Το 2017 εξάλλου, σε ένα προχωρημένο στούντιο στο Γέιλ, που ήταν αφιερωμένο στην Αθήνα και τα αρχαία Μακρά Τείχη, ο Ζέγγελης επέστρεψε σε ερωτήματα που είχαν τεθεί για πρώτη φορά δεκαετίες νωρίτερα και πρότεινε την επανερμηνεία των υπαρχουσών υποδομών, με στόχο να δημιουργηθούν νέα κέντρα και χώροι για συλλογική αλληλεπίδραση μέσα στη σύγχρονη Αθήνα. Πρόκειται για ζητήματα, που διατρέχουν όλη την καριέρα του, αναφορικά με τον ρόλο που μπορεί να έχει η αρχιτεκτονική σε μία πόλη.

«Η πόλη με ενδιαφέρει ως κέντρο του πολιτισμού», είχε πει σε συνέντευξή του. Διευκρινίζοντας ότι «Ζητούμενο είναι, να υπάρξει ξανά μια διαφοροποίηση μεταξύ της εξοχής και της πόλης».

Η εξόδιος ακολουθία του Ηλία Ζέγγελη θα ψαλεί την Παρασκευή στις 10.30 το πρωί στον ιερό ναό Κοιμήσεως Θεοτόκου στην Ηλιούπολη.

Διαβάστε επίσης:

Πού είναι θαμμένοι οι στρατιώτες του Μεγάλου Αλεξάνδρου; Οι Αιγές της Ανατολής

Ελληνικό «όχι» σε έκθεση με Γλυπτά του Παρθενώνα από το Βρετανικό Μουσείο

Ένα φόρεμα από χάντρες 4.500 ετών μπροστά από την εποχή του