Το Σάββατο, οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ εξαπέλυσαν «μεγάλες πολεμικές επιχειρήσεις» εναντίον του Ιράν. Μέχρι την Κυριακή, είχε επιβεβαιωθεί ο θάνατος του ανώτατου ηγέτη αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, αντίποινα πλήγματα έπλητταν κράτη του Κόλπου και το Ισραήλ, και η Τεχεράνη είχε σχηματίσει ένα προσωρινό συμβούλιο ηγεσίας.

Ο Τραμπ κάλεσε τους Ιρανούς να «πάρουν πίσω την κυβέρνησή τους» μόλις τελειώσουν οι βομβαρδισμοί. Ο Νετανιάχου τους προέτρεψε να «αποτινάξουν τον ζυγό της τυραννίας».

1

Μέσα σε λίγες ώρες από τα πρώτα πλήγματα, ο εξόριστος διάδοχος του θρόνου Ρεζά Παχλαβί, γιος του σάχη που επανήλθε στην εξουσία με το πραξικόπημα CIA–MI6 του 1953, εξέδωσε προηχογραφημένη δήλωση χαρακτηρίζοντας την επιχείρηση «ανθρωπιστική παρέμβαση» και καλώντας τους Ιρανούς να προετοιμαστούν για να επιστρέψουν στους δρόμους.

Η συμμετρία δεν είναι συμπτωματική. Είναι δομική. Η Ευρώπη, που συνδιαμόρφωσε το αρχικό σενάριο, θα έπρεπε να κατανοεί πού οδηγεί. Το παρόν του Ιράν δεν μπορεί να γίνει κατανοητό χωρίς αναδρομή στο 1953, όταν δημοκρατία, εθνικισμός και ξένη ισχύς συγκρούστηκαν, σύμφωνα με το EUobserver.

Πίσω στο 1953: Ένα σχέδιο της CIA και της MI6

Στις αρχές της δεκαετίας του 1950, το Ιράν είχε συνταγματική μοναρχία, λειτουργικό κοινοβούλιο και ανταγωνιστικό πολιτικό σύστημα.

Ο πρωθυπουργός Μοχάμεντ Μοσαντέκ εθνικοποίησε τον πετρελαϊκό τομέα του Ιράν. Το παράπονό του ήταν συγκεκριμένο: η Anglo-Iranian Oil Company — προκάτοχος της BP — ανακοίνωσε κέρδη 40 εκατ. λιρών το 1947 (45.5 εκατ. ευρώ), ενώ κατέβαλε στο Ιράν τότε περίπου 7 εκατ. λίρες.

Όταν ο Μοσαντέκ προχώρησε στην εθνικοποίηση μέσω κοινοβουλευτικών διαδικασιών, το Ηνωμένο Βασίλειο απάντησε με υπονόμευση. Η επίσημη αιτιολόγηση ήταν η λογική του Ψυχρού Πολέμου.

Ωστόσο, όπως τεκμηρίωσε ο ιστορικός Ερβάντ Αμπραχαμιάν με βάση αποχαρακτηρισμένα αρχεία, δεν υπήρχαν αποδείξεις για επικείμενη κομμουνιστική κατάληψη της εξουσίας. Το πραγματικό ζήτημα ήταν ο έλεγχος του πετρελαίου και το δεδικασμένο που θα μπορούσε να δημιουργήσει το Ιράν.

Στις 19 Αυγούστου 1953, η Επιχείρηση Ajax, συντονισμένη από τη CIA και τη βρετανική MI6 — μια διατλαντική επιχείρηση με ευρωπαϊκά αποτυπώματα από την αρχή — χρησιμοποίησε δωροδοκίες, προπαγάνδα, πληρωμένα αγριεμένα πλήθη και χειραγώγηση θρησκευτικών παραγόντων για να ανατρέψει την εκλεγμένη κυβέρνηση του Ιράν.

Όπως παραδέχθηκε η ίδια η CIA το 2013, η υπηρεσία διαδραμάτισε τον πιο σημαντικό ρόλο.

Αυτό που ακολούθησε ήταν ένας αυταρχικός εκσυγχρονισμός στην κορυφή μιας συστηματικής καταστολής. Ο Σάχης εξάλειψε την ανεξάρτητη πολιτική οργάνωση. Μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1970, η Διεθνής Αμνηστία κατέτασσε το καθεστώς ως ένα από τα πιο παραβιαστικά στα ανθρώπινα δικαιώματα παγκοσμίως.

Η επανάσταση του 1979

Όταν η ειρηνική πολιτική δράση αποκλείεται, ριζοσπαστικές εναλλακτικές καλύπτουν το κενό.

Η επανάσταση του 1979 στηρίχθηκε σε έναν ευρύ συνασπισμό — φοιτητές, εργάτες, φιλελεύθερους, αριστερούς, κληρικούς. Όπως κατέγραψε ο πολιτικός επιστήμονας Τσαρλς Κούρτσμαν, το αποτέλεσμα δεν ήταν αναπόφευκτο αλλά συγκυριακό — ωστόσο «ξεδιπλώθηκε» μέσα σε περιορισμούς που διαμορφώθηκαν από την παρέμβαση του 1953.

Η αιτιακή αλυσίδα είναι εμφανής: η βραχυπρόθεσμη σταθερότητα που αγοράστηκε μέσω παρέμβασης κατέστρεψε τη μακροπρόθεσμη νομιμοποίηση. Η επανάσταση είχε τις δικές της εσωτερικές δυναμικές — αλλά το πραξικόπημα του 1953 διαμόρφωσε το πεδίο μέσα στο οποίο αυτές εκτυλίχθηκαν.

Η Ισλαμική Δημοκρατία αναδύθηκε όχι παρά τη δυτική παρέμβαση, αλλά, εν μέρει, εξαιτίας της.

Το καθεστώς που προέκυψε είναι βίαιο, καταπιεστικό και απειλή για τους γείτονές του — αλλά η κατανόηση του πώς ήρθε στην εξουσία εξηγεί γιατί η εξωτερική πίεση ενισχύει τόσο συστηματικά τον ίδιο μηχανισμό που η Ευρώπη θέλει να αποδυναμώσει.

Το «τυφλό σημείο» της Ευρώπης

Η απάντηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης ακολουθεί ένα γνώριμο μοτίβο.

Τα πλήγματα έρχονται εν μέσω πραγματικών εντάσεων σχετικά με το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν και τη στάση που διατηρεί η χώρα μέσω περιφερειακών πληρεξουσίων — όμως το ιστορικό μοτίβο παραμένει. Η επικεφαλής της ευρωπαϊκής διπλωματίας Κάγια Κάλας χαρακτήρισε τον θάνατο του Χαμενεΐ «καθοριστική στιγμή», περιγράφοντας παράλληλα τη σύγκρουση ως «επικίνδυνη».

Οι E3 (Γαλλία, Γερμανία και Ηνωμένο Βασίλειο) καταδίκασαν τα ιρανικά αντίποινα, αλλά απέφυγαν να καταδικάσουν την επιχείρηση, δηλώνοντας ότι «ο ιρανικός λαός πρέπει να έχει τη δυνατότητα να καθορίσει το μέλλον του».

Εν τω μεταξύ, δύο ιρανικοί βαλλιστικοί πύραυλοι εκτοξεύθηκαν προς την κατεύθυνση της Κύπρου, κράτους-μέλους της ΕΕ που φιλοξενεί βρετανικές στρατιωτικές βάσεις.

Η σύγκρουση που η Ευρώπη δεν επέλεξε, έχει ήδη φτάσει σε ευρωπαϊκό έδαφος.

Οι σύμμαχοι ενημερώθηκαν, αλλά δεν ζητήθηκε η γνώμη τους. Για ποιο ακριβώς θέμα να ζητηθεί; Όπως σημείωσε η δημοσιογράφος και ιστορικός Αν Απλμπάουμ, η επιχείρηση ξεκίνησε χωρίς συνεκτική στρατηγική για τον ιρανικό λαό και χωρίς σχέδιο για το τι ακολουθεί.

Αυτό έρχεται μετά από μια δεκαετία στρατηγικής αδράνειας στο ζήτημα του Ιράν.

Αφού ο Τραμπ αποσύρθηκε από την Συμφωνία για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν το 2018, οι E3 επιχείρησαν να διασώσουν τη συμφωνία αλλά απέτυχαν, αποδεχόμενοι τον αποκλεισμό του Ιράν από το διεθνές σύστημα πληρωμών SWIFT και υποχωρώντας στις αμερικανικές κυρώσεις.

Τον Ιανουάριο του 2026, η ΕΕ χαρακτήρισε το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης τρομοκρατική οργάνωση — ορθώς — μια κίνηση που το Chatham House περιέγραψε ως «κατάρρευση της βασικής παραδοχής της ευρωπαϊκής πολιτικής για το Ιράν».

Το μοτίβο του 1953 αναδεικνύει μια δυναμική που η Ευρώπη θα έπρεπε να αναγνωρίζει: οι παρεμβάσεις που προτάσσουν τον έλεγχο αντί της νομιμοποίησης παράγουν καθεστώτα πιο καταναγκαστικά και πιο εχθρικά προς την εξωτερική επιρροή.

Σήμερα, με τον ανώτατο ηγέτη νεκρό και τον γιο του σάχη που εγκαταστάθηκε με τη βοήθεια της CIA να συντονίζεται με την Ουάσινγκτον για τα επόμενα βήματα, η Ευρώπη αντιμετωπίζει το ερώτημα που αποφεύγει εδώ και επτά δεκαετίες.

Μπορεί να συνεχίσει να απορροφά τις συνέπειες αμερικανικών αποφάσεων που ούτε διαμορφώνει ούτε αμφισβητεί;

Ή μπορεί να αναγνωρίσει αυτό που το 1953 θα έπρεπε να είχε διδαχτεί: ότι οι Ιρανοί θέλουν κυριαρχία, αξιοπρέπεια και το δικαίωμα να επιλέγουν το μέλλον τους.

Η εξωτερική βία σπάνια το έχει προσφέρει — και ποτέ στην περίπτωση του Ιράν.

Αυτό σημαίνει πίεση για πρόσβαση του Διεθνή Οργανισμού Ατομικής Ενέργειας (IAEA) στο Ιράν, την διατήρηση ανεξάρτητων διπλωματικών διαύλων και τήρηση κριτικής απόστασης από ένα στρατηγικό πλαίσιο που στοχεύει στην ανατροπή ενός καθεστώτος, του οποίου το ιστορικό θα έπρεπε να γνωρίζει καλύτερα και περισσότερο από κάθε άλλον δρώντα η Ευρώπη, καταλήγει στην ανάλυσή του το EUobserver.

Διαβάστε επίσης:

Λαριτζανί: Το Ιράν έτοιμο για έναν μακρύ πόλεμο, καμία διαπραγμάτευση με τις ΗΠΑ

ΥΠΟΙΚ για Μέση Ανατολή: Διαχειρίσιμες οι επιπτώσεις – Ανθεκτικότητα της ελληνικής οικονομίας σε εξωγενείς κρίσεις

ΕΕ: Εξετάζεται ρήτρα αμοιβαίας συνδρομής για την Κύπρο – Δεν ενεργοποιείται ακόμα