Συνταγματική Αναθεώρηση: Ξεκινά η κρίσιμη συζήτηση από σήμερα στη Βουλή – Τα άρθρα κοινής αποδοχής και τα δύο «αγκάθια»

Στην τελική ευθεία εισέρχεται από σήμερα η διαδικασία της συνταγματικής αναθεώρησης, καθώς η Ολομέλεια της Βουλής ξεκινά τη συζήτηση επί της πρότασης που κατέθεσε η Νέα Δημοκρατία για την αναθεώρηση περισσότερων από 30 διατάξεων του Συντάγματος. Ωστόσο, παρά τη σημασία της κοινοβουλευτικής διαδικασίας, όλα δείχνουν ότι οι ουσιαστικές αποφάσεις θα ληφθούν από την επόμενη, αναθεωρητική Βουλή, η οποία θα προκύψει μετά τις επόμενες εθνικές εκλογές.

Οι τριήμερες εργασίες της Ολομέλειας θα ολοκληρωθούν με ψηφοφορία, κατά την οποία θα αποφασιστεί ποιες συνταγματικές διατάξεις θα χαρακτηριστούν αναθεωρητέες. Από εκεί και πέρα, το περιεχόμενο των αλλαγών θα καθοριστεί από τη νέα Βουλή, η οποία θα διαθέτει νωπή λαϊκή εντολή και δεν θα δεσμεύεται από τις θέσεις που διατυπώνονται στην παρούσα κοινοβουλευτική περίοδο.

Το βάρος μεταφέρεται στην Αναθεωρητική Βουλή

Όπως προέκυψε και από τις εργασίες της Επιτροπής Αναθεώρησης του Συντάγματος, τα κόμματα της αντιπολίτευσης δεν προτίθενται να υπερψηφίσουν τις προτεινόμενες διατάξεις στην παρούσα φάση. Η επιλογή αυτή συνδέεται με τη στρατηγική τους να διατηρήσουν ισχυρό διαπραγματευτικό ρόλο στην επόμενη Βουλή, όπου θα διαμορφωθεί το τελικό περιεχόμενο των συνταγματικών αλλαγών.

Ο γενικός εισηγητής της Νέας Δημοκρατίας, Ευριπίδης Στυλιανίδης, έχει υποστηρίξει ότι η πρόταση του κυβερνώντος κόμματος ανοίγει τον δρόμο για συνολικές μεταρρυθμίσεις στη λειτουργία των θεσμών.

Όπως έχει επισημάνει, οι προτεινόμενες αλλαγές ενισχύουν την ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης, αναβαθμίζουν τον ρόλο της νομοθετικής εξουσίας και εκσυγχρονίζουν τη λειτουργία της εκτελεστικής εξουσίας, καθιστώντας αναγκαία τη συνέχιση της σχετικής συζήτησης.

Πώς λειτουργεί η διαδικασία της αναθεώρησης

Η σημερινή Βουλή έχει αποκλειστικά την αρμοδιότητα να προσδιορίσει ποιες διατάξεις του Συντάγματος μπορούν να αναθεωρηθούν, χωρίς όμως να καθορίζει το τελικό τους περιεχόμενο.

Το επόμενο στάδιο θα πραγματοποιηθεί από την Αναθεωρητική Βουλή, η οποία θα αναλάβει να διαμορφώσει τη νέα συνταγματική διατύπωση των άρθρων που θα εγκριθούν προς αναθεώρηση.

Ιδιαίτερη σημασία έχει ο τρόπος με τον οποίο εφαρμόζεται η λεγόμενη «χιαστί» πλειοψηφία. Εάν μία διάταξη συγκεντρώσει στην παρούσα Βουλή τουλάχιστον 180 ψήφους, τότε στην επόμενη Βουλή θα απαιτούνται μόνο 151 ψήφοι για την τελική αναθεώρησή της. Αντίθετα, εφόσον μία διάταξη εγκριθεί τώρα μόνο με την απόλυτη πλειοψηφία των 151 βουλευτών, τότε στην Αναθεωρητική Βουλή θα απαιτηθούν 180 ψήφοι για να τροποποιηθεί.

Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο τα κόμματα της αντιπολίτευσης απέφυγαν να δώσουν θετική ψήφο στην Επιτροπή Αναθεώρησης, επιδιώκοντας να διατηρήσουν την ανάγκη ευρύτερων συναινέσεων στην επόμενη κοινοβουλευτική περίοδο.

Η στάση των κομμάτων

Το ΠΑΣΟΚ έχει δηλώσει ότι θεωρεί αναγκαία την αναθεώρηση περίπου δεκαπέντε συνταγματικών άρθρων, έχοντας καταθέσει και δικές του προτάσεις. Ωστόσο, στην επικείμενη ψηφοφορία προτίθεται να ψηφίσει «παρών» στα άρθρα όπου διαπιστώνει ανάγκη αλλαγών και «κατά» στα υπόλοιπα.

Τα υπόλοιπα κόμματα της αντιπολίτευσης έχουν ξεκαθαρίσει ότι θα καταψηφίσουν συνολικά την πρόταση της Νέας Δημοκρατίας.

Παρά τις διαφορετικές προσεγγίσεις, από τη συζήτηση που προηγήθηκε στη Βουλή διαφάνηκε ότι υπάρχουν πεδία στα οποία θα μπορούσαν να διαμορφωθούν ευρύτερες συναινέσεις στην επόμενη κοινοβουλευτική περίοδο.

Τα άρθρα που συγκεντρώνουν πιθανότητες συναίνεσης

Μεταξύ των ζητημάτων που φαίνεται να διαθέτουν προοπτικές συμφωνίας συγκαταλέγονται:

• η συνταγματική πρόβλεψη για μη κρατικά, μη κερδοσκοπικά πανεπιστήμια,
• ο τρόπος επιλογής της ηγεσίας των ανώτατων δικαστηρίων,
• η κατάργηση της υποχρεωτικής άμεσης διαβίβασης υποθέσεων που αφορούν την ευθύνη υπουργών,
• οι αλλαγές στην εφαρμογή του άρθρου 24 για την προστασία του περιβάλλοντος,
• οι συνταγματικές εγγυήσεις απέναντι στις εξελίξεις της τεχνητής νοημοσύνης,
• καθώς και, υπό προϋποθέσεις, η επέκταση της επιστολικής ψήφου και στους εκλογείς που κατοικούν εντός της χώρας.

Ακόμη μεγαλύτερες πιθανότητες ευρύτερης αποδοχής φαίνεται να συγκεντρώνουν οι προτάσεις για τη συνταγματική κατοχύρωση της προστασίας της ελληνικής γλώσσας και της ελληνικής σημαίας.

Αμφιβολίες για δύο βασικές κυβερνητικές προτάσεις

Την ίδια ώρα, δύο από τις βασικές προτάσεις της Νέας Δημοκρατίας φαίνεται ότι αντιμετωπίζουν σοβαρές δυσκολίες ακόμη και στο εσωτερικό της κοινοβουλευτικής της ομάδας.

Η πρώτη αφορά το ασυμβίβαστο μεταξύ της ιδιότητας του υπουργού και του βουλευτή, με πρόβλεψη αναστολής της βουλευτικής ιδιότητας κατά τη διάρκεια της υπουργικής θητείας. Σύμφωνα με πληροφορίες, δεν αποκλείεται η πρόταση να μην τεθεί τελικά καν σε ψηφοφορία.

Αντίστοιχες επιφυλάξεις υπάρχουν και για την πρόταση που προβλέπει μία και μοναδική εξαετή θητεία για τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας. Αρκετοί βουλευτές της Νέας Δημοκρατίας εκφράζουν την άποψη ότι ένας τέτοιος περιορισμός θα είχε ουσιαστικό νόημα μόνο εφόσον ο Πρόεδρος διέθετε αυξημένες συνταγματικές αρμοδιότητες. Υπό το ισχύον θεσμικό πλαίσιο, θεωρούν ότι η συγκεκριμένη αλλαγή δεν προσφέρει ουσιαστική προστιθέμενη αξία.

Σε κάθε περίπτωση, ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης έχει ξεκαθαρίσει ότι οι βουλευτές της Νέας Δημοκρατίας θα ψηφίσουν κατά συνείδηση, ακολουθώντας τη διαχρονική κοινοβουλευτική πρακτική που εφαρμόζεται στις συνταγματικές αναθεωρήσεις.

Αντιπαράθεση κυβέρνησης – ΠΑΣΟΚ

Η κυβερνητική πλειοψηφία ασκεί έντονη κριτική στο ΠΑΣΟΚ, υποστηρίζοντας ότι, ενώ αναγνωρίζει την ανάγκη αναθεώρησης αρκετών άρθρων και σε αρκετές περιπτώσεις υπάρχει σύγκλιση προτάσεων, επιλέγει να μην τα υπερψηφίσει στην παρούσα Βουλή.

Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα προβάλλεται το άρθρο 16. Κυβερνητικά στελέχη σημειώνουν ότι η Νέα Δημοκρατία εμφανίστηκε διατεθειμένη να εγκαταλείψει τη διατύπωση περί ίδρυσης ιδιωτικών πανεπιστημίων, αποδεχόμενη την πρόταση του ΠΑΣΟΚ για μη κρατικά, μη κερδοσκοπικά πανεπιστήμια. Παρ’ όλα αυτά, όπως επισημαίνουν, ούτε αυτή η προσέγγιση οδήγησε την αξιωματική αντιπολίτευση σε θετική ψήφο.

Ανάλογη εικόνα παρουσιάστηκε και στο άρθρο 5Β, όπου η κυβερνητική πρόταση προβλέπει συνταγματικές εγγυήσεις για τις εφαρμογές της τεχνητής νοημοσύνης.

Βουλευτές της Νέας Δημοκρατίας εκφράζουν παράλληλα προβληματισμό για το κατά πόσο η επόμενη Βουλή θα διαθέτει τις απαιτούμενες 180 ψήφους, προκειμένου να προχωρήσουν αλλαγές που, όπως υποστηρίζουν, θα μπορούσαν να καταστήσουν την Ελλάδα ισχυρό διεθνές εκπαιδευτικό κέντρο, ακολουθώντας το παράδειγμα της Κύπρου.

Η εμπειρία της αναθεώρησης του 2019 επηρεάζει τη σημερινή διαδικασία

Από την πλευρά του, το ΠΑΣΟΚ υποστηρίζει ότι η διαδικασία του 2027 πρέπει να λάβει υπόψη την εμπειρία της αναθεώρησης του 2019, όταν –όπως επισημαίνει– διαφορετικές ήταν οι δεσμεύσεις της προτείνουσας Βουλής και διαφορετικό το τελικό αποτέλεσμα που διαμορφώθηκε από την Αναθεωρητική Βουλή.

Το κόμμα ζητά οι κρίσιμες συνταγματικές αλλαγές να εγκρίνονται με ευρείες υπερπλειοψηφίες και για τον λόγο αυτό έχει προτείνει την αναθεώρηση του άρθρου 110 του Συντάγματος, που ρυθμίζει τη σχετική διαδικασία.

Η αναθεώρηση του 2019 αποτέλεσε, άλλωστε, μία ιδιόμορφη περίπτωση στη συνταγματική ιστορία της χώρας, καθώς για πρώτη φορά η κοινοβουλευτική πλειοψηφία που ολοκλήρωσε την αναθεώρηση ήταν διαφορετική από εκείνη που είχε κινήσει τη διαδικασία. Το γεγονός αυτό είχε ως αποτέλεσμα ορισμένες διατάξεις που είχαν χαρακτηριστεί αναθεωρητέες να μην τροποποιηθούν τελικά, ενώ άλλες αναθεωρήθηκαν με διαφορετικό περιεχόμενο από αυτό που είχε αρχικά προταθεί.

Στο επίκεντρο της σημερινής πολιτικής αντιπαράθεσης βρίσκεται ακριβώς αυτή η εμπειρία, με κυβέρνηση και αντιπολίτευση να επικαλούνται διαφορετικά συμπεράσματα από την αναθεώρηση του 2019, ενόψει της νέας διαδικασίας που μόλις ξεκινά.