Τα όσα σοκαριστικά συμβαίνουν στο Παρίσι, αλλά και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, έχουν προκαλέσει πολλές συζητήσεις και στην Ελλάδα.

Κι ένα βασικό ερώτημα που τίθεται είναι αν και στη χώρα μας μπορούν να γίνουν τέτοιες διαδηλώσεις, τέτοιας έκτασης επεισόδια, μια κοινωνική αντίδραση που θα προκαλέσει και πολιτική αναταραχή, ειδικά όσο πλησιάζουμε προς τις εκλογές.

Και φυσικά αναρωτιέται κανείς αν όλα αυτά που συμβαίνουν ή θα συμβούν και στη χώρα μας, αποτελέσουν την «μαγιά» για την ανάδυση ακραίων, λαϊκίστικων στοιχείων που πλασάρονται ως αντισυστημικοί.

Αλλά πριν πάμε σε αυτό το τραγικό σενάριο, που τηρουμένων των αναλογιών μοιάζει με τη… Βαϊμάρη ας δούμε τι προκαλεί τις εξεγέρσεις.

Γιατί οι κοινωνίες δεν εκρήγνυνται ξαφνικά. Δεν ξυπνούν κάποια στιγμή οι άνθρωποι και βγαίνουν στους δρόμους.

Οι πολίτες πρώτα χάνουν την εμπιστοσύνη τους. Ύστερα χάνουν την ελπίδα τους και στο τέλος, κινδυνεύουν να χάσουν την πίστη τους στη δημοκρατία. Κι αυτό είναι το πιο ανησυχητικό από όλα.

Υπάρχει, λοιπόν, μια στιγμή στην ιστορία των κοινωνιών κατά την οποία ο φόβος για το αύριο μετατρέπεται σε θυμό για το σήμερα.

Κι εκεί δημιουργούνται ανεξέλεγκτες καταστάσεις.

Οι άνθρωποι παύουν να πιστεύουν ότι η σκληρή δουλειά θα τους εξασφαλίσει μια αξιοπρεπή ζωή, ότι τα παιδιά τους θα ζήσουν καλύτερα από τους ίδιους, ότι οι θεσμοί λειτουργούν για όλους και ότι η πολιτική μπορεί να αλλάξει τα πράγματα. Τότε η κοινωνική δυσαρέσκεια παύει να είναι μια απλή διαμαρτυρία. Δημιουργείται ένα χάσμα που μεγαλώσει τόσο ώστε αν βρει ευεπίφορο έδαφος να μετατραπεί σε έκρηξη.

Τα επεισόδια στη Γαλλία και οι κοινωνικές εντάσεις που εκδηλώνονται, με διαφορετικές αφορμές και μορφές, σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται αποκλειστικά ως ζήτημα δημόσιας τάξης. Ούτε να εθελοτυφλεί ο Μακρόν ο οποίος χθες στο διάγγελμά του απλά εμφανίστηκε εξοργισμένος για το πλιάτσικο ή για το τι κάνουν οι ακροαριστεροί, αλλά δε βρήκε το θάρρος να κάνει την αυτοκριτική του.

Δεν αρκεί να αποδίδονται όσα γίνονται συλλήβδην σε οργανωμένες μειοψηφίες, σε ακραίους πολιτικούς σχηματισμούς ή σε μια υποτιθέμενη γενικευμένη κρίση αξιών.

Ασφαλώς υπάρχουν φαινόμενα πλιάτσικου, βίας και καταστροφής. Ασφαλώς υπάρχουν πολιτικά άκρα που επιχειρούν να εκμεταλλευτούν την κοινωνική αναταραχή. Και ασφαλώς υπάρχουν μηχανισμοί προπαγάνδας στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ακόμη και δίκτυα ψεύτικων λογαριασμών, που επιχειρούν να κατασκευάσουν γεγονότα, να διογκώσουν την ένταση ή να υποδαυλίσουν την οργή.

Ο σύντροφος Πούτιν από τη Μόσχα είμαι σίγουρος ότι χαμογελά χαιρέκακα με όσα συμβαίνουν στο Παρίσι.

Ο δε Ντόναλντ Τραμπ μάλλον επιχαίρει παρά λυπάται για το κατάντημα της Γαλλίας.

Τέλος πάντως, όλα αυτά είναι υπαρκτά προβλήματα αλλά δεν είναι η μοναδική απάντηση στο ερώτημα «γιατί τόσοι άνθρωποι εξεγείρονται και τι θέλουν».

Το Κοινωνικό Συμβόλαιο που έσπασε

Ο Ζαν-Ζακ Ρουσσώ, στο έργο του «Το Κοινωνικό Συμβόλαιο», έθεσε στο επίκεντρο της πολιτικής νομιμοποίησης τη λαϊκή κυριαρχία. Η εξουσία δεν αποτελεί ιδιοκτησία των κυβερνώντων. Δεν είναι κληρονομικό προνόμιο ούτε λευκή επιταγή προς εκείνους που κερδίζουν τις εκλογές. Η πολιτική κοινότητα συγκροτείται από πολίτες που συνδιαμορφώνουν τους κανόνες της συλλογικής ζωής και αναγνωρίζουν την εξουσία ως θεμιτή όταν αυτή υπηρετεί το κοινό συμφέρον.

Στη σύγχρονη Ευρώπη, η λαϊκή κυριαρχία κατοχυρώνεται μέσα από δημοκρατικούς θεσμούς, εκλογές, δικαιώματα και κράτος δικαίου. Ωστόσο, η τυπική δημοκρατική νομιμοποίηση δεν αρκεί, όταν ολοένα περισσότεροι πολίτες αισθάνονται ότι η φωνή τους δεν ακούγεται και ότι οι αποφάσεις που καθορίζουν τη ζωή τους λαμβάνονται ερήμην τους.

Τι σημαίνει, άραγε, πολιτική συμμετοχή για έναν νέο που εργάζεται και δεν μπορεί να νοικιάσει ένα αξιοπρεπές σπίτι; Τι σημαίνει κοινωνική δικαιοσύνη για μια οικογένεια που βλέπει το μεγαλύτερο μέρος του εισοδήματός της να απορροφάται από το ενοίκιο, το ηλεκτρικό ρεύμα και τα τρόφιμα;

Πώς ορίζεται η εμπιστοσύνη στους θεσμούς για έναν πολίτη που παρακολουθεί υποθέσεις διαφθοράς να λιμνάζουν, δημόσιες υπηρεσίες να υπολειτουργούν και πολιτικές ευθύνες να διαχέονται μέχρι να χαθούν;

Όταν η δημοκρατία μοιάζει να εξαντλείται στην εναλλαγή προσώπων, ενώ η καθημερινότητα χειροτερεύει, τότε το Κοινωνικό Συμβόλαιο δεν υφίσταται πλέον.

Και το επικίνδυνο είναι ότι η διάρρηξή του δεν οδηγεί αυτομάτως σε μια πιο δίκαιη κοινωνία. Μπορεί να ανοίξει τον δρόμο στην αυθαιρεσία, στον αυταρχισμό, στη συνωμοσιολογία και στην πολιτική εκμετάλλευση της απελπισίας.

Όλα αυτά έβαλαν φωτιά στη Γαλλία και απειλούν να κάψουν την Ευρώπη.

Οι εργαζόμενοι φτωχοί, οι νέοι που σπουδάζουν χωρίς να ξέρουν αν θα βρουν δουλειά ανάλογη των προσόντων τους.

Να μην μπορείς να δημιουργήσεις οικογένεια, επειδή η κατοικία έχει μετατραπεί σε απλησίαστο αγαθό. Να μετράς κάθε μήνα τις υποχρεώσεις σου, γνωρίζοντας ότι μια απρόβλεπτη δαπάνη μπορεί να σε οδηγήσει σε αδιέξοδο.

Η ενεργειακή ανασφάλεια επιβαρύνει αυτή την πραγματικότητα. Όταν η θέρμανση, η ψύξη και ο ηλεκτρισμός γίνονται πηγή διαρκούς αγωνίας, η κρίση δεν αφορά απλώς τους οικογενειακούς προϋπολογισμούς. Αφορά την αξιοπρέπεια, την υγεία και την αίσθηση ασφάλειας.

Το ίδιο συμβαίνει με το στεγαστικό. Η κατοικία, από θεμέλιο της κοινωνικής σταθερότητας, κινδυνεύει να μετατραπεί σε προνόμιο όσων διαθέτουν ήδη περιουσία. Οι νεότερες γενιές καλούνται να πληρώσουν ακριβότερα για μικρότερους χώρους, να καθυστερήσουν την αυτονόμησή τους και να αποδεχτούν ότι η οικονομική τους ανεξαρτησία εξαρτάται συχνά από την οικογενειακή υποστήριξη.

Την ίδια στιγμή, η αποδυνάμωση δημόσιων δομών, η δυσκολία πρόσβασης σε υπηρεσίες υγείας, οι ανεπάρκειες των μεταφορών και η υποβάθμιση της εκπαίδευσης ενισχύουν την πεποίθηση ότι ο πολίτης είναι μόνος απέναντι στις δυσκολίες.

Στη Γαλλία όλα αυτά αποτέλεσαν την θρυαλλίδα των εξελίξεων. Και μαζί με αυτά η πανευρωπαϊκή αδυναμία αντιμετώπισης του μεταναστευτικού.

Η αδυναμία ουσιαστικής ένταξης στη γαλλική κοινωνία μεταναστών δεύτερης και τρίτης γενιάς που είναι Γάλλοι υπήκοοι αλλά ζουν στο περιθώριο

Δυσκολία πρόσβασης στα σχολεία, αξιοπρεπή κατοικία, σεβασμός στους νόμους και πραγματικές ευκαιρίες συμμετοχής στην κοινωνική ζωή.

Όταν μεγάλα τμήματα του πληθυσμού συγκεντρώνονται σε υποβαθμισμένες περιοχές, όταν οι ευκαιρίες παραμένουν περιορισμένες και όταν η αίσθηση αποκλεισμού μεταφέρεται από γενιά σε γενιά, δημιουργούνται συνθήκες αποξένωσης.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η εγκληματικότητα πρέπει να δικαιολογείται ούτε ότι οι μετανάστες πρέπει να αντιμετωπίζονται συλλογικά ως υπεύθυνοι για τα προβλήματα των κοινωνιών υποδοχής. Σημαίνει ότι το κράτος οφείλει να συνδυάζει την εφαρμογή του νόμου με πολιτικές ένταξης, ίσων ευκαιριών και κοινωνικής κινητικότητας.

Απέναντι σε όλα αυτά ένας ανίκανος πρόεδρος, ο Εμανουέλ Μακρόν που ήρθε πριν 10 χρόνια για να ενώσει το λαό και φεύγει αφήνοντας μια διαλυμένη χώρα.

Κατεστραμμένη οικονομία, τα επιτόκια έχουν εκτοξευτεί, οι γαλλικές βιομηχανίες δεν είναι πλέον ανταγωνιστικές, οι εργαζόμενοι ολοένα και χειροτερεύουν τις συνθήκες εργασίας και διαβίωσής τους.

Ο Μακρόν που θα εκσυγχρόνιζε τη Γαλλία και θα συνδύαζε την οικονομική αποτελεσματικότητα με τη δημοκρατική σταθερότητα απέτυχε και φεύγει με κρότο.

Και πλέον στη γαλλική πολιτική σκηνή δημιουργείται ένα κενό που έρχονται να καλύψουν τα άκρα και πολιτικές δυνάμεις οι οποίες αμφισβητούν ακόμη και την ευρωπαϊκή θέση της Γαλλίας.

Κι εδώ πρέπει να προσέξουμε την Μαρίν Λεπέν.

Η γαλλική ακροδεξιά έχει επενδύσει επί χρόνια στην κοινωνική δυσαρέσκεια, στην ανασφάλεια, στην αίσθηση εγκατάλειψης της περιφέρειας και στην απογοήτευση των εργαζομένων. Έχει επίσης εργαστεί συστηματικά για να εξομαλύνει τη δημόσια εικόνα της, να απομακρυνθεί από τις πιο απροκάλυπτες εκφάνσεις του παρελθόντος της και να παρουσιαστεί ως μια δήθεν μετριοπαθής, συστημική επιλογή.

Η Λεπέν με το ταγέρ, η ακροδεξιά με το επικοινωνιακό προσωπείο της κανονικότητας, δεν είναι η απειλή του παρελθόντος, αλλά δυστυχώς η λύση του μέλλοντος.

Υπάρχει, ωστόσο, μια διάσταση που υπερβαίνει τα οικονομικά μεγέθη και τις κομματικές αντιπαραθέσεις: η απώλεια του μέλλοντος ως υπόσχεσης.

Για πολλές νέες και νέους, η ζωή μοιάζει με μια διαρκή αναβολή. Αναβολή της ανεξαρτησίας, της κατοικίας, της οικογένειας, της δημιουργίας. Σπουδές που δεν εξασφαλίζουν επαγγελματική αποκατάσταση. Εργασία που δεν εξασφαλίζει αξιοπρεπή διαβίωση. Προσόντα που δεν αναγνωρίζονται. Ταλέντο που δεν αξιοποιείται. Η ανάγκη να φύγουν από τον τόπο τους όχι επειδή το επιθυμούν, αλλά επειδή αισθάνονται ότι δεν έχουν άλλη επιλογή.

Και αυτή η απογοήτευση έβγαλε στους δρόμους της Γαλλίας εκατοντάδες χιλιάδες νέους.

Είναι η αίσθηση της αδικίας και η πεποίθηση ότι δεν υπάρχει κανείς που να αναλαμβάνει την ευθύνη να την αλλάξει.

Και η Ελλάδα;

Θα μπορούσε να συμβεί κάτι ανάλογο στην Ελλάδα;

Η πατρίδα μας δεν είναι η Γαλλία. Διαθέτει διαφορετική κοινωνική σύνθεση, διαφορετική ιστορική εμπειρία και διαφορετικούς πολιτικούς συσχετισμούς.

Αλλωστε, αυτά που ζει τώρα η Γαλλία, τα ζήσαμε το 2008, στην ολική κατάρρευση της Δημοκρατίας.

Τα ζήσαμε, όμως, και στα χρόνια των μνημονίων, στην εξέγερση των αγανακτισμένων, στις πλατείες της οργής που, δυστυχώς, γέμισαν και με ακραίες, σκοταδίστικες φωνές.

Αυτές οι κοινωνικές εκρήξεις έγιναν, αλλά η παρούσα χρονική στιγμή είναι διαφορετική. Διότι μετά από 10 χρόνια οικονομικής κατάρρευσης και 7 χρόνια σταθεροποίησης, τα προβλήματα είναι πλέον άλλα.

Γιατί και στην Ελλάδα υπάρχει η «μαγιά» της κοινωνικής δυσαρέσκειας.

Υπάρχει μια κοινωνία δύο τρίτων, στην οποία σημαντικά τμήματα του πληθυσμού καταφέρνουν να προσαρμοστούν, ενώ άλλα μένουν πίσω, δυσκολεύονται να καλύψουν βασικές ανάγκες και βλέπουν τις δυνατότητες κοινωνικής ανόδου να περιορίζονται.

Υπάρχει το στεγαστικό πρόβλημα, που πιέζει ιδιαίτερα τους νέους και τα νοικοκυριά με χαμηλά και μεσαία εισοδήματα.

Υπάρχει η ενεργειακή ανασφάλεια, η ακρίβεια και η διαρκής αγωνία για το τέλος του μήνα. αλλά και το μείζον τραύμα της διαφθοράς και της ατιμωρησίας.

Κάθε υπόθεση που αποκαλύπτει πελατειακές σχέσεις, κακοδιαχείριση, σύγκρουση συμφερόντων ή αδυναμία ουσιαστικής λογοδοσίας ενισχύει την πεποίθηση ότι το σύστημα λειτουργεί διαφορετικά για τους ισχυρούς και διαφορετικά για τους υπόλοιπους.

Υπάρχει η ταλαιπωρία του πολίτη στις δημόσιες υπηρεσίες. Οι ελλείψεις και οι ανεπάρκειες στις υποδομές. Τα Τέμπη ήταν ένα τραγικό παράδειγμα της κατάστασης που επικρατεί σε μια χώρα που ζει στον 21ο αιώνα με υποδομές δεκαετιών πίσω.

Κι από την άλλη υπάρχει η αγωνία μιας γενιάς που αναρωτιέται αν θα μπορέσει να ζήσει και να δημιουργήσει στην Ελλάδα.

Υπάρχει ένα εκπαιδευτικό σύστημα που, παρά τις προσπάθειες και τις επιτυχίες πολλών μαθητών και εκπαιδευτικών, δεν εξασφαλίζει από μόνο του ούτε ισότιμες αφετηρίες ούτε ομαλή μετάβαση σε ποιοτική εργασία. Και υπάρχει η αντίφαση μιας χώρας που επενδύει στη μόρφωση των νέων της, αλλά συχνά αδυνατεί να αξιοποιήσει τις γνώσεις και τις δυνατότητές τους.

Το αποτέλεσμα είναι μια συσσωρευμένη δυσπιστία. Ένας θυμός που δεν εκδηλώνεται πάντοτε με διαδηλώσεις. Μπορεί να εκδηλωθεί με αποχή από τις εκλογές, με απαξίωση των θεσμών, με φυγή στο εξωτερικό, με επιθετικότητα στον δημόσιο λόγο, με την ενίσχυση ακραίων πολιτικών επιλογών ή με μια βαθιά παραίτηση από κάθε συλλογική προσπάθεια.

Ο μεγαλύτερος κίνδυνος για την Ελλάδα δεν είναι ότι θα αντιγράψει αναγκαστικά τις εικόνες μιας άλλης ευρωπαϊκής χώρας. Είναι ότι μπορεί να συνηθίσει μια κοινωνία όπου η ανασφάλεια, η αδικία και η έλλειψη προοπτικής θεωρούνται φυσιολογικές.

Μπορεί να εκδηλωθεί εδώ μια ευρύτερη κοινωνική έκρηξη; Κανείς δεν μπορεί να το αποκλείσει. Αλλά κανείς δεν μπορεί και να ισχυριστεί ότι είναι αναπόφευκτη.

Κάθε δημοκρατική κοινωνία οφείλει να προστατεύει τους ανθρώπους, τις περιουσίες, τις δημόσιες υποδομές και το δικαίωμα όλων να ζουν με ασφάλεια. Η βία, ο εκφοβισμός, οι επιθέσεις και το πλιάτσικο δεν αποτελούν κοινωνική πολιτική ούτε πράξεις που δικαιολογούνται αυτομάτως από την οργή.

Η αντιμετώπισή τους, όμως, δεν μπορεί να περιορίζεται στην αστυνομική καταστολή. Όταν η πολιτεία αντιμετωπίζει αποκλειστικά τα συμπτώματα και αδιαφορεί για τις αιτίες, μπορεί να αποκαταστήσει προσωρινά την τάξη χωρίς να αποκαταστήσει την κοινωνική ειρήνη.

Αντίστοιχα, η αξιοποίηση της αναταραχής από πολιτικά άκρα δεν πρέπει να μας οδηγεί στο αντίθετο λάθος: να θεωρούμε ότι κάθε κοινωνική διαμαρτυρία είναι προϊόν χειραγώγησης. Οι πολίτες μπορούν να έχουν πραγματικούς λόγους αγανάκτησης, ακόμη κι όταν κάποιοι επιχειρούν να εκμεταλλευτούν την αγανάκτησή τους.

Χρειάζεται, λοιπόν, διπλή εγρήγορση: Απέναντι στη βία και τη χειραγώγηση, αλλά και απέναντι στις πολιτικές και οικονομικές συνθήκες που γεννούν τη μαζική δυσπιστία.

Στην πατρίδα μας απαιτείτε ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο που θα προσφέρει απαντήσεις στο στεγαστικό πρόβλημα, στην ενεργειακή ανασφάλεια, που θα δημιουργεί ισχυρές δημόσιες υπηρεσίες αλλά και πραγματικές ευκαιρίες για τους νέους.

Και χρειάζεται και ισχυρές δημοκρατικές δομές που θα συμβάλλουν στην ουσιαστική καταπολέμηση της διαφθοράς.

Και πάνω απ’ όλα χρειάζεται όραμα. Όχι ένα αφηρημένο όραμα εθνικής υπερηφάνειας ή οικονομικών επιδόσεων, αλλά μια συγκεκριμένη υπόσχεση κοινωνικής προόδου.

Εν κατακλείδει, στην Ελλάδα και σε όλη την Ευρώπη πρέπει να το δουν αλλιώς. Να μη βλέπουν μόνο τον κίνδυνο από την άνοδο της ακροδεξιάς, αλλά από την αδυναμία των δημοκρατικών δυνάμεων να αποδείξουν ότι η ελευθερία, η κοινωνική δικαιοσύνη και η οικονομική ανάπτυξη μπορούν να συνυπάρξουν.

Πρέπει να αποδείξουμε ότι έχουμε διδαχθεί από τις ευρωπαϊκές κρίσεις και από τις δικές μας αποτυχίες.

Κυρίως πρέπει να κάνουμε τους ανθρώπους, και κυρίως τους νέους να αισθάνονται ότι αποτελούν ισότιμα μέλη μιας κοινότητας που τους προστατεύει, τους σέβεται και τους δίνει προοπτική.

Αν αυτό το αίσθημα χαθεί, η οργή θα βρει τρόπους να εκφραστεί. Και τότε θα είναι αργά για να αναρωτηθούμε πώς φτάσαμε ως εδώ.

Διαβάστε επίσης:

Παρίσι: Συγκρούσεις διαδηλωτών με την Αστυνομία λίγο πριν το διάγγελμα Μακρόν
Διάγγελμα Μακρόν: Οι υπεύθυνοι για τις καταστροφές θα πληρώσουν, κανείς δεν θα μείνει στη σκιά – Στο στόχαστρο η ακροαριστερά
Επεισόδια στο Μιλάνο: 160 προσαγωγές μέσα σε 4 ώρες – Το 80% ανήλικο