Υπάρχουν εποχές κατά τις οποίες οι μεγάλες γεωπολιτικές συγκρούσεις εκδηλώνονται με πολεμικά πλοία, στρατιωτικές κινητοποιήσεις και ηχηρές διπλωματικές ανακοινώσεις. Υπάρχουν, όμως, και στιγμές κατά τις οποίες ένα υποθαλάσσιο καλώδιο αρκεί για να αποκαλύψει τις βαθύτερες αντιθέσεις μιας ολόκληρης περιοχής.

Η ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου, γνωστή ως Great Sea Interconnector, δεν αποτελεί πλέον απλώς ένα φιλόδοξο ενεργειακό εγχείρημα. Έχει αναδειχθεί σε ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά παραδείγματα του τρόπου με τον οποίο η τεχνολογία, η οικονομία, το Διεθνές Δίκαιο και η ναυτική ισχύς συναντώνται στον ίδιο γεωγραφικό χώρο.

Και το κρισιμότερο ερώτημα δεν είναι μόνο πότε θα τοποθετηθεί το καλώδιο στον βυθό της Ανατολικής Μεσογείου. Είναι τι ακριβώς διακυβεύεται στην επιφάνεια της θάλασσας.

Μια ενεργειακή σύνδεση με γεωπολιτικό βάθος

Το έργο φιλοδοξεί να τερματίσει την ενεργειακή απομόνωση της Κύπρου, συνδέοντας το ηλεκτρικό της σύστημα με την ηπειρωτική Ευρώπη μέσω της Ελλάδας και δημιουργώντας προοπτικές ευρύτερης διασύνδεσης με το Ισραήλ.

Πρόκειται για υποδομή στρατηγικής σημασίας, η οποία υπερβαίνει την απλή μεταφορά ηλεκτρικής ενέργειας. Η ενεργειακή ασφάλεια αποτελεί πλέον αναπόσπαστο στοιχείο της εθνικής ασφάλειας. Ένα κράτος που εξαρτάται αποκλειστικά από περιορισμένες πηγές ηλεκτροπαραγωγής είναι περισσότερο εκτεθειμένο σε κρίσεις, ανατιμήσεις και διαταραχές του εφοδιασμού.

Ωστόσο, η Ανατολική Μεσόγειος δεν είναι ένας ουδέτερος γεωγραφικός διάδρομος. Είναι μια θαλάσσια περιοχή όπου συναντώνται διαφορετικές αντιλήψεις περί δικαιοδοσίας, ανταγωνιστικές στρατηγικές και σημαντικά οικονομικά συμφέροντα.

Η επανεκκίνηση των ερευνών για το καλώδιο, με τη συμμετοχή γαλλικών επιχειρηματικών και τεχνικών φορέων, επαναφέρει στο προσκήνιο αυτήν ακριβώς τη σύνθετη πραγματικότητα.

Όταν μια NAVTEX αποκτά στρατηγική σημασία

Για τον απλό πολίτη, μια NAVTEX μπορεί να μοιάζει με μια συνηθισμένη ναυτιλιακή αναγγελία. Για όσους, όμως, γνωρίζουν τον επιχειρησιακό χαρακτήρα της θάλασσας, η σημασία της μπορεί να είναι πολύ ευρύτερη.

Η NAVTEX αποτελεί μέσο ενημέρωσης της ναυσιπλοΐας και όχι αυτοτελή τίτλο κυριαρχίας ή θαλάσσιας δικαιοδοσίας. Όταν, όμως, εκδίδονται αντικρουόμενες αναγγελίες για την ίδια περιοχή, μπορεί να αναδεικνύονται βαθύτερες διαφωνίες σχετικά με τις αρμοδιότητες και τα δικαιώματα των εμπλεκόμενων κρατών.

Η Τουρκία έχει διατυπώσει αντιρρήσεις για δραστηριότητες που συνδέονται με την ηλεκτρική διασύνδεση, επικαλούμενη δικές της θαλάσσιες διεκδικήσεις και το τουρκολιβυκό μνημόνιο. Η Ελλάδα απορρίπτει αυτές τις αξιώσεις στον βαθμό που θίγουν τα ελληνικά κυριαρχικά δικαιώματα.

Το ζήτημα, συνεπώς, υπερβαίνει την τεχνική εκτέλεση μιας υποθαλάσσιας εγκατάστασης.

Αγγίζει την ουσία μιας ιδιαίτερα σημαντικής διάκρισης: άλλο πράγμα η ενημέρωση για την ασφαλή διεξαγωγή θαλάσσιων εργασιών και άλλο η αναγνώριση δικαιώματος τρίτου κράτους να εγκρίνει ή να απαγορεύει τις εργασίες αυτές.

Η διάκριση δεν είναι απλώς λεκτική. Μπορεί να καθορίσει τον τρόπο με τον οποίο θα αντιμετωπίζονται αντίστοιχες δραστηριότητες στο μέλλον.

Το Δίκαιο της Θάλασσας δεν πρέπει να μετατρέπεται σε πεδίο επιβολής ισχύος

Το άρθρο 79 της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας αναγνωρίζει, υπό τις προβλεπόμενες προϋποθέσεις, το δικαίωμα τοποθέτησης υποθαλάσσιων καλωδίων στην υφαλοκρηπίδα.

Αυτό, βεβαίως, δεν σημαίνει ότι όλες οι εργασίες, ιδίως οι προπαρασκευαστικές έρευνες, υπάγονται αυτομάτως στο ίδιο νομικό καθεστώς. Η φύση κάθε δραστηριότητας, η θαλάσσια ζώνη και οι εφαρμοστέοι κανόνες έχουν καθοριστική σημασία.

Εκεί βρίσκεται και η ουσία της σημερινής αντιπαράθεσης.

Το Διεθνές Δίκαιο δεν μπορεί να εφαρμόζεται επιλεκτικά, ούτε να υποκαθίσταται από τη δυνατότητα μιας χώρας να αναπτύσσει στρατιωτική παρουσία στην περιοχή.

Η ναυτική ισχύς οφείλει να υπηρετεί τη σταθερότητα και την προστασία της νόμιμης δραστηριότητας. Δεν πρέπει να λειτουργεί ως μηχανισμός δημιουργίας τετελεσμένων εις βάρος των δικαιωμάτων άλλων κρατών.

Από την άλλη πλευρά, η αποτελεσματική υπεράσπιση των δικαιωμάτων απαιτεί περισσότερο από νομική επιχειρηματολογία. Προϋποθέτει επιχειρησιακή ετοιμότητα, συνεπή διπλωματία και σαφή στρατηγικό σχεδιασμό.

Η Ευρώπη μπροστά στη δική της δοκιμασία

Εδώ ανακύπτει ένα ακόμη μεγαλύτερο ζήτημα.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει αναγνωρίσει τη σημασία της ηλεκτρικής διασύνδεσης και έχει δεσμεύσει σημαντικούς οικονομικούς πόρους για την υλοποίησή της.

Αλλά μια ευρωπαϊκή υποδομή δεν εξασφαλίζεται αποκλειστικά με χρηματοδότηση.

Χρειάζεται πολιτική συνέπεια, διπλωματική υποστήριξη και αποτελεσματικό πλαίσιο προστασίας απέναντι σε κινδύνους που ενδέχεται να επηρεάσουν την κατασκευή και τη μελλοντική λειτουργία της.

Εάν η Ευρώπη φιλοδοξεί να αποκτήσει ουσιαστική στρατηγική αυτονομία, οφείλει να αντιμετωπίζει την ασφάλεια των ενεργειακών της δικτύων ως συλλογική ευθύνη.

Το υποθαλάσσιο καλώδιο Ελλάδας–Κύπρου αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση όπου η ευρωπαϊκή ενεργειακή πολιτική συναντά την πραγματικότητα της θαλάσσιας γεωστρατηγικής.

Δεν αρκεί να χαρακτηρίζεται ένα έργο ευρωπαϊκής προτεραιότητας. Πρέπει να διαμορφώνονται και οι συνθήκες που επιτρέπουν την πραγματοποίησή του.

Η θάλασσα του αύριο θα κρίνεται και στον βυθό της

Για δεκαετίες, η ναυτική στρατηγική επικεντρωνόταν κυρίως στον έλεγχο θαλάσσιων οδών, στη δυνατότητα προβολής ισχύος και στην προστασία της εμπορικής ναυσιπλοΐας.

Σήμερα, η εικόνα μεταβάλλεται.

Στον βυθό των θαλασσών βρίσκονται ενεργειακές υποδομές, τηλεπικοινωνιακά δίκτυα και συστήματα των οποίων η λειτουργία είναι ζωτική για την οικονομία και την κοινωνία.

Η προστασία τους δεν αποτελεί πλέον δευτερεύουσα τεχνική αποστολή, αλλά κρίσιμο πεδίο της σύγχρονης θαλάσσιας ασφάλειας.

Το καλώδιο Ελλάδας–Κύπρου υπενθυμίζει ότι οι μελλοντικές γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις δεν θα αφορούν αποκλειστικά την επιφάνεια της θάλασσας. Θα αφορούν ολοένα περισσότερο όσα βρίσκονται κάτω από αυτήν.

Γι’ αυτό απαιτείται ολοκληρωμένη προσέγγιση που συνδυάζει τη ναυτική επιτήρηση, την τεχνολογική προστασία, τη διεθνή συνεργασία και την πρόληψη κρίσεων.

Το πραγματικό διακύβευμα

Η επιτυχία του Great Sea Interconnector δεν πρέπει να κριθεί αποκλειστικά με όρους τεχνικής ολοκλήρωσης ή οικονομικής απόδοσης, όσο σημαντικοί και αν είναι.

Το έργο αναδεικνύει ένα ευρύτερο ερώτημα: μπορούν οι ευρωπαϊκές χώρες να αναπτύσσουν κρίσιμες υποδομές, στηριζόμενες στο Διεθνές Δίκαιο και σε αποτελεσματικούς μηχανισμούς ασφάλειας, χωρίς οι γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις να καθορίζουν διαρκώς τα όρια των δυνατοτήτων τους;

Η απάντηση απαιτεί σοβαρότητα και στρατηγική συνέχεια. Ούτε οι υπερβολικές διακηρύξεις ούτε η υποτίμηση των πραγματικών κινδύνων συνιστούν αποτελεσματική πολιτική.

Στη θάλασσα, η αξιοπιστία ενός κράτους δεν αποδεικνύεται από την ένταση των δηλώσεών του, αλλά από τη συνέπεια των ενεργειών του.

Γιατί, τελικά, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν ένα καλώδιο μπορεί να ενώσει δύο χώρες. Είναι αν οι χώρες αυτές, μαζί με την Ευρώπη, μπορούν να διασφαλίσουν ότι η θάλασσα θα παραμείνει χώρος σύνδεσης και συνεργασίας, αντί να μετατραπεί σε πεδίο επιβολής γεωπολιτικών περιορισμών.

Και αυτό είναι ένα ζήτημα πολύ μεγαλύτερο από ένα καλώδιο.

 

Διαβάστε επίσης 

Ένας αλλιώτικος Τσίπρας

Ο Βελόπουλος δεν είναι χαζός. Και αυτό είναι το πρόβλημα

Η Τουρκία, ο Μπάρακ και η απομάκρυνση Γκίλφοϊλ