Ελλάδα – Τουρκία: Από την Αλεξανδρούπολη στα καλώδια του Αιγαίου – Όταν η γεωγραφία γίνεται αποτροπή

Λιμάνια, ενεργειακοί διάδρομοι, υποθαλάσσια καλώδια και δίκτυα μεταφορών δεν είναι πλέον απλώς οικονομικές υποδομές. Στο νέο περιβάλλον ασφαλείας αποτελούν ταυτόχρονα πηγές ισχύος, πιθανούς στόχους και κρίσιμους κρίκους της εθνικής αποτροπής. Για την Ελλάδα, η γεωγραφία δημιουργεί μια μεγάλη ευκαιρία — αλλά και μια εξίσου μεγάλη υποχρέωση.

Στην έναρξη της ομιλίας του στο 10ο Ελληνοβρετανικό Συμπόσιο, ο Αρχηγός ΓΕΕΘΑ Στρατηγός Δημήτριος Χούπης επέλεξε να γυρίσει 2.500 χρόνια πίσω, στο Λαύριο. Ο άργυρος των μεταλλείων του χρηματοδότησε τον αθηναϊκό στόλο που λίγα χρόνια αργότερα έκρινε τη Σαλαμίνα. Το δίδαγμα που άντεξε στους αιώνες είναι απλό: η ευημερία χρηματοδοτεί την ασφάλεια και η ασφάλεια προστατεύει την ευημερία.

Σήμερα αυτή η σχέση αποκτά ξανά πολύ συγκεκριμένο περιεχόμενο. Γιατί στον πόλεμο του 21ου αιώνα στρατηγικό στόχο δεν αποτελεί μόνο μια αεροπορική βάση ή ένα στρατόπεδο. Μπορεί να είναι ένας τερματικός σταθμός LNG, ένα λιμάνι, ένας αγωγός, ένα υποθαλάσσιο καλώδιο ηλεκτρικής ενέργειας ή δεδομένων, ακόμη και ένα data center.

Η διάκριση ανάμεσα στην οικονομική υποδομή και την υποδομή εθνικής ασφάλειας γίνεται ολοένα και πιο δυσδιάκριτη. Και αυτό αλλάζει δραστικά τη στρατηγική αξία της Ελλάδας.

Η γεωγραφία δεν αρκεί

Συνηθίζουμε να λέμε ότι η Ελλάδα βρίσκεται σε «στρατηγική γεωγραφική θέση». Από μόνη της, όμως, η γεωγραφία δεν αποτελεί ισχύ. Πρέπει να μπορείς να τη χρησιμοποιήσεις.

Η θέση στο σταυροδρόμι Ευρώπης, Ασίας και Αφρικής αποκτά πραγματική αξία όταν πάνω της αναπτύσσονται λιμάνια, ενεργειακές διασυνδέσεις, οδικοί και σιδηροδρομικοί άξονες, δίκτυα δεδομένων και δυνατότητα ταχείας μετακίνησης ανθρώπων και υλικού.

Αυτό ακριβώς περιέγραψε ο Αρχηγός ΓΕΕΘΑ. Η Ελλάδα έχει εξελιχθεί σε πύλη εισόδου LNG και ενεργειακών διασυνδέσεων προς τη Νοτιοανατολική και Κεντρική Ευρώπη. Αυτές οι υποδομές αποτελούν ταυτόχρονα στρατηγικό πλεονέκτημα και στρατηγική ευπάθεια: οι αγωγοί, τα καλώδια και τα ενεργειακά δίκτυα είναι πλέον «αρτηρίες» της οικονομίας, αλλά και υποδομές που πρέπει να προστατεύονται.

Δεν πρόκειται για θεωρητική συζήτηση. Μόλις αυτή την εβδομάδα, οι Ηνωμένες Πολιτείες επανέλαβαν τη στήριξή τους στην υποθαλάσσια ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου και μελλοντικά Ισραήλ, ένα έργο ύψους περίπου 1,9 δισ. ευρώ που αποσκοπεί, μεταξύ άλλων, στην ενίσχυση της ενεργειακής ασφάλειας της Ανατολικής Μεσογείου.

Ένα τέτοιο καλώδιο είναι οικονομικό project.Είναι όμως μόνο αυτό; Όταν μειώνει την ενεργειακή απομόνωση μιας χώρας, διαφοροποιεί τις πηγές εφοδιασμού και συνδέει διαφορετικούς γεωπολιτικούς χώρους, αποκτά ταυτόχρονα στρατηγική διάσταση.

Από το «just in time» στο «just in case»

Οι τελευταίες κρίσεις έχουν ανατρέψει και μια δεύτερη βεβαιότητα. Για δεκαετίες η οικονομία οργανώθηκε γύρω από τη λογική του just in time: όσο το δυνατόν μικρότερα αποθέματα, αποδοτικότερες αλυσίδες εφοδιασμού, χαμηλότερο κόστος.

Σήμερα επιστρέφει το just in case. Η κρίση στη Μέση Ανατολή και οι πιέσεις στις ενεργειακές οδούς έχουν οδηγήσει ακόμη και τους μεγάλους ενεργειακούς ομίλους να ζητούν περισσότερες εναλλακτικές διαδρομές μεταφοράς και μεγαλύτερη ανθεκτικότητα στις αλυσίδες εφοδιασμού.

Η ίδια ακριβώς λογική ισχύει στην άμυνα. Ένα κράτος που εξαρτάται από μία μόνο ενεργειακή διαδρομή, ένα λιμάνι ή ένα δίκτυο επικοινωνιών διαθέτει ένα προφανές σημείο πίεσης.

Και όπως επισημαίνει πλέον ρητά το ΝΑΤΟ, η ασφαλής και ανθεκτική ενεργειακή τροφοδοσία δεν αποτελεί απλώς οικονομική προϋπόθεση. Είναι απαραίτητη για την ίδια την ικανότητα των Ενόπλων Δυνάμεων να επιχειρούν σε περίοδο κρίσης ή πολέμου. Οι νέες απαιτήσεις ανθεκτικότητας της Συμμαχίας προβλέπουν, μεταξύ άλλων, εναλλακτικές δυνατότητες, σχέδια αποκατάστασης και προστασία των διασυνοριακών ενεργειακών διασυνδέσεων.

Η Αλεξανδρούπολη αλλάζει κατηγορία

Ακόμη πιο χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της Αλεξανδρούπολης. Το λιμάνι δεν έχει μόνο εμπορική και ενεργειακή αξία. Αποτελεί πλέον κρίσιμο κόμβο για τη μετακίνηση συμμαχικών δυνάμεων προς τη Βουλγαρία, τη Ρουμανία και την ανατολική πτέρυγα της Ευρώπης.

Στην ομιλία του, ο Αρχηγός ΓΕΕΘΑ το συνέδεσε με μια εξαιρετικά απλή αρχή: «Δυνάμεις που δεν μπορούν να μετακινηθούν γρήγορα δεν διαθέτουν δυνατότητες αποτροπής».

Ανέφερε παράλληλα επενδύσεις 3,5 δισ. ευρώ σε 32 εγκαταστάσεις, με στρατιωτικές εγκαταστάσεις, κόμβους μεταφορών και βιομηχανικό δυναμικό να εντάσσονται σταδιακά σε μια λογική διττής χρήσης: πολιτική λειτουργία στην ειρήνη, δυνατότητα υποστήριξης κινητοποίησης σε κρίση.

Είναι ακριβώς η κατεύθυνση προς την οποία κινείται σήμερα και η Ευρώπη. Το νέο πλαίσιο στρατιωτικής κινητικότητας της ΕΕ δίνει προτεραιότητα στην αναβάθμιση λιμανιών, αεροδρομίων, γεφυρών, σηράγγων και ενεργειακών υποδομών διττής χρήσης, αλλά και στην κυβερνοπροστασία τους.

Ένας καλύτερος σιδηρόδρομος ή ένα ισχυρότερο λιμάνι επομένως δεν είναι κατ’ ανάγκη «αμυντική δαπάνη». Μπορεί όμως να αυξάνει ταυτόχρονα την παραγωγικότητα της οικονομίας και τη στρατιωτική ισχύ της χώρας. Και αυτή ίσως είναι μία από τις σημαντικότερες αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο πρέπει να αντιλαμβανόμαστε πλέον τις δημόσιες επενδύσεις.

Ο νέος στόχος είναι η υποδομή

Υπάρχει όμως και η άλλη πλευρά. Όσο μεγαλύτερη στρατηγική αξία αποκτούν αυτές οι υποδομές τόσο περισσότερο αυξάνεται και η ανάγκη προστασίας τους. Οι υβριδικές επιχειρήσεις στην Ευρώπη, οι επιθέσεις σε ενεργειακές εγκαταστάσεις στην Ουκρανία, οι δολιοφθορές, τα drones και οι απειλές κατά υποθαλάσσιων υποδομών δείχνουν ότι ο αντίπαλος δεν χρειάζεται απαραίτητα να πλήξει μια στρατιωτική μονάδα για να προκαλέσει στρατηγικό αποτέλεσμα.

Το ΝΑΤΟ αντιμετωπίζει πλέον την προστασία καλωδίων και ενεργειακών δικτύων ως άμεσα συνδεδεμένη με την αποτροπή και την άμυνα. Για την Ελλάδα αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία. Η χώρα διαθέτει μία από τις μεγαλύτερες ακτογραμμές της Ευρώπης, τεράστιο θαλάσσιο χώρο, ενεργειακές υποδομές, νησιά, υποθαλάσσια καλώδια και μια οικονομία βαθιά συνδεδεμένη με τη θάλασσα.

Η προστασία τους δεν μπορεί να είναι αποκλειστικά στρατιωτική υπόθεση. Προϋποθέτει συνεργασία κράτους, Ενόπλων Δυνάμεων, διαχειριστών δικτύων, λιμένων, ενεργειακών εταιρειών, τηλεπικοινωνιών και ιδιωτικού τομέα. Με άλλα λόγια, απαιτεί εθνική ανθεκτικότητα.

Από τη γεωγραφία στην ισχύ

Η Ελλάδα έχει σήμερα ένα παράθυρο ευκαιρίας. Η ενεργειακή αναδιάταξη της Ευρώπης, η ενίσχυση της νοτιοανατολικής πτέρυγας του ΝΑΤΟ και η ανάγκη νέων διαδρόμων ενέργειας, δεδομένων και μεταφορών αυξάνουν τη στρατηγική σημασία της χώρας. Αυτό, όμως, δεν είναι αυτόματο πλεονέκτημα.

Χρειάζεται επενδύσεις, πλεονασματικές δυνατότητες, εναλλακτικές διαδρομές, φυσική και κυβερνοπροστασία, καθώς και υποδομές που μπορούν να εξακολουθούν να λειτουργούν όταν το περιβάλλον παύει να είναι «κανονικό». Ο Θεμιστοκλής μετέτρεψε τον άργυρο του Λαυρίου σε στόλο.

Η σύγχρονη εκδοχή της ίδιας επιλογής είναι διαφορετική, αλλά η λογική παραμένει εντυπωσιακά όμοια. Η γεωγραφία δημιουργεί την ευκαιρία. Οι υποδομές τη μετατρέπουν σε ισχύ. Και η ανθεκτικότητά τους τη μετατρέπει σε αποτροπή.

Διαβάστε επίσης:

Κάλας για συμφωνία Τραμπ – Πούτιν: Η άρση των περιορισμών προσφέρει στη Ρωσία τους πόρους για να συνεχίσει τον πόλεμο
Γεωργιάδης: 11 μηνύσεις για παράνομα γραφεία διαιτολόγων και άσκηση επαγγέλματος μέσω social media
ΕΕ: «Ψαλίδι» 159 δισ. ευρώ στον νέο προϋπολογισμό – Τα αντίπαλα στρατόπεδα και η θέση της Ελλάδας